ਮਿਡਵੀਕ ਮਿਊਜ਼ਿੰਗਜ਼ (Midweek Musings) 47 - 4.11.26

 ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਲੇਖਕ: ਮਾਲਿਨੀ ਸ਼ੰਕਰ

ਡਿਜੀਟਲ ਚਰਚਾ

ਦੀਵਾਲੀ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਗੈਸਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਬਣਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਦੀਵਾਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਭਾਰਤੀ ਵੀ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਰਾਵਣ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ 14 ਸਾਲਾਂ ਦੇ 'ਬਨਵਾਸ' (ਜਲਾਵਤਨੀ) ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਪਰ ਅੱਜ, ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ 'ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ' ਵਜੋਂ ਜਾਂ 'ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਜਿੱਤ' ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਲੜੀਵਾਰ ਪਟਾਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਵਾਲੇ ਪਟਾਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 'ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ' ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ ਜੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਆਂਡੇ ਦਿੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੱਚੇ ਨਿਕਲ ਆਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ... ਇਹ ਜੀਵ ਵੀ ਇਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਬਿੱਲੀਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ... ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜੇ 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਦੋਂ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਸੀ—ਮਿਠਾਈਆਂ, ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਫੁਲਝੜੀਆਂ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਕਲਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੀਵੇ ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ; ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੌਣ ਕਿੰਨੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਨਾਲ ਦੀਵੇ ਸਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਾਂ ਮੁਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਈਆਂ ਵੰਡਦੇ ਸਨ। ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਫੁਲਝੜੀਆਂ ਜਾਂ ਅਨਾਰ (ਫੁੱਲਝੜੀ ਵਾਲੇ ਪਟਾਕੇ) ਚਲਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ 2-3 ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਡੱਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ (ਮੈਮਸਾਹਿਬਾਂ) ਆਪਣੇ ਸਟਾਫ਼ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਸਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਘਿਓ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਮੋਤੀਚੂਰ ਦੇ ਲੱਡੂਆਂ ਦੇ ਡੱਬੇ ਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਡੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ ਬੰਗਾਲੀ ਮਿਠਾਈਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ—ਧਨਤੇਰਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਰਤਿਕ ਦੁਆਦਸ਼ੀ ਤੱਕ—ਆਪਣੀ ਡਾਈਟਿੰਗ (ਪਰਹੇਜ਼) ਭੁੱਲਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਾਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਜਾਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਦੀਵਾਲੀ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਨਾਥ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਕੂਲ/ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚੁੱਕਣਾ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ... ਆਖਰਕਾਰ, ਅਜਿਹੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਹੀ ਤਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ, 'ਕਾਲਾ ਧਨ' (ਬੇਹਿਸਾਬੀ ਕਮਾਈ) ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਟਾਕੇ ਇੰਨੇ ਰੌਲੇ-ਰੱਪੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦਬੂ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਫਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਜਾਂ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਚਾਨਕ ਡਰ ਕੇ ਜਾਗ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ ਖਰਾਬ ਹੋਣ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤਿਆਂ-ਦੋਹਤਿਆਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦੇ ਸਨ।

ਅਸੀਂ, 'ਗ੍ਰੀਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡ' (ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀ), ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਖਰਗੋਸ਼, ਸੱਪ, ਡੱਡੂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਆਲ੍ਹਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ—ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਲੋਕ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ 'ਹੱਕ' ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਜੀਵਾਂ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਯੂਕਰੇਨ ਜਾਂ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਣ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣ ਜੋ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ... ਸਾਡੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਆਕਸੀਜਨ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ,

ਜਾਂ ਤਾਲੂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਮਿਠਾਈਆਂ ਬਿਹਤਰ ਹਨ! ਜਾਂ ਰਚਨਾਤਮਕ LED ਰੰਗੀਨ ਅਤੇ ਚੇਨ ਲਾਈਟਾਂ….

ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਟਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਜੋ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਹਾਰਬਰ ਬ੍ਰਿਜ 'ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਵਰਗੇ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਓਲੰਪਿਕ ਆਦਿ ਲਈ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ?

ਜੇ ਮਨ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਬਣਨ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ!

ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਭਿਅਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਦੀਪਾਵਲੀ ਵਰਗੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ੈਨੀਨੀਗਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਲਈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ...

ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਕਰੋ...

https://digitaldiscoursephotoblogspot.blogspot.com/2021/06/blog-post.html

ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ!