साताको मध्यमा चिन्तन ४३, ७.१०.२६

 वन्यजन्तुको बासस्थानलाई अक्षुण्ण राख्नु मानव जातिको भविष्य सुरक्षित गर्ने हितमा छ

– मालिनी शंकर

डिजिटल विमर्श

कर्नाटक सरकारले बन्नेरघट्टा जैविक निकुञ्ज (Bannerghatta Biological Park) को 'बफर जोन' (संरक्षित मध्यवर्ती क्षेत्र) को सुरक्षासम्बन्धी CEC (केन्द्रीय अधिकारप्राप्त समिति) को सिफारिसलाई अस्वीकार गरेको छ; यो कदम राजनीतिक रूपमा सुविधाजनक देखिए पनि भावी पुस्ताका लागि हानिकारक छ। जैविक निकुञ्जको वरिपरि १०० वर्ग किलोमिटर क्षेत्र संरक्षण गर्ने CEC को सिफारिस पारिस्थितिकीय आवश्यकतामा आधारित छ। तर, यो एउटा यस्तो महत्त्वपूर्ण मापदण्ड हो जसमा कुनै सम्झौता गरिनु हुँदैन... किनकि यो भावी पुस्ताको खाद्य र जल सुरक्षा कायम राख्नका लागि अपरिहार्य छ। यस वन क्षेत्रमा पतझड (deciduous) र आर्द्र पतझड (moist deciduous) प्रकारका वनस्पतिहरू पाइन्छन्। चट्टानी भू-भाग, धरातलीय स्वरूप, सूक्ष्म हावापानी, आद्रता र जैविक विविधताका कारण यो उत्तर-पूर्वी मनसुनका लागि एक महत्त्वपूर्ण जल-ग्रहण क्षेत्र (catchment area) बनेको छ, जसमा बैंगलोर अत्यधिक निर्भर छ। यहाँको भू-बनोटले भारी वर्षाको पानीलाई निकास दिन उत्कृष्ट भूमिका खेल्छ। तर, मानव-प्रेरित अव्यवस्थित विकासले यो निकास प्रणालीलाई अवरुद्ध र ठप्प पारिरहेको छ। यसले चेतावनीको घण्टी बजाउनुपर्छ। अचानक आउने बाढी (flash floods) का लागि जलवायु परिवर्तनलाई मात्र दोष नदिनुहोस्; मानवीय विकासको नाममा सिमेन्ट-कंक्रीटले पानीको निकास मार्गहरू थुनेको छ।

बन्नेरघट्टा जैविक निकुञ्जको नामकरण संरक्षण प्रशासनको ढाँचाअनुसार भए पनि यसको संरक्षणमूल्य अत्यन्त उच्च छ। बन्नेरघट्टा जैविक निकुञ्ज बैंगलोरबाट दक्षिण-पूर्वमा मात्र २५ किलोमिटरको दूरीमा अवस्थित छ। यो अवस्थिति बैंगलोरको हावापानीका लागि निकै अनुकूल छ। बफर जोन संरक्षणसम्बन्धी CEC को सिफारिसअनुसार उत्तर, दक्षिण, पूर्व र पश्चिम दिशामा ५-५ किलोमिटर क्षेत्र समेट्दा जैविक निकुञ्जका लागि १०० वर्ग किलोमिटरको बफर क्षेत्र बन्न जान्छ। यसो गर्न असफल भएमा मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व बढ्नेछ र बैंगलोरको प्रिय हरियाली तथा पहाडी फेदीको जस्तो सुखद हावापानी नष्ट हुनेछ। बैंगलोरको यही सुन्दर हावापानीले बाहिरी मानिसहरूलाई आकर्षित गर्छ, साथै सर्वव्यापी सफ्टवेयर उद्योगलाई पनि लोभ्याउँछ, जसले बैंगलोरमा आफ्नो पकड जमाउन र यसलाई नष्ट गर्न चाहन्छ।

बाघको बासस्थानमा अनियन्त्रित मानवीय हस्तक्षेपलाई रोक्नका लागि, भारतको बाँकी रहेको ३.७ प्रतिशत वन-आवरणयुक्त भू-भागलाई जुनसुकै मूल्यमा संरक्षण गर्नु आवश्यक छ। कर्नाटकको चिडियाखाना प्राधिकरणले बन्नेरघट्टा राष्ट्रिय निकुञ्जमा आगन्तुकहरूका लागि वन्यजन्तु सफारी पनि सञ्चालन गर्दछ। केन्द्रीय चिडियाखाना प्राधिकरणले "सर्कस वा अन्य अवैध प्रदर्शनहरूमा पहिले प्रयोग गरिने बाघ, सिंह र भालु जस्ता उद्धार गरिएका जनावरहरूको लागि जीवनभर हेरचाह प्रदान गर्दछ। तिनीहरूले घाइते वा परित्याग गरिएका शहरी वन्यजन्तुहरूको लागि अस्थायी आवासको रूपमा पनि काम गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूलाई उनीहरूको प्राकृतिक बासस्थानमा फर्कने दोस्रो मौका मिल्छ। सबै खण्डहरूको दैनिक कार्य राष्ट्रिय चिडियाखाना नीति (१९९८) को उद्देश्यसँग मिल्दोजुल्दो छ, शिक्षा, संरक्षण प्रजनन, अनुसन्धान, उद्धार र पुनर्स्थापनामा केन्द्रित छ, जसले गर्दा राष्ट्रको पूर्व-स्थिति संरक्षण प्रयासहरूमा योगदान पुर्‍याउँछ" जैविक पार्कको आधिकारिक वेबसाइट अनुसार।

त्यहाँ सर्कस जनावर पुनर्वास क्षेत्र, भालु उद्धार केन्द्र, र अधिसूचित जैविक पार्क, पुतली पार्क, कीट संग्रहालय र वन्यजन्तु कोरिडोर छ। विभिन्न प्रकारका पारिस्थितिक प्रणाली र जैविक विविधता होस्ट गर्ने सुख्खा पतझड वन बासस्थानले यी वनहरूलाई चित्रण गर्दछ। जैविक पार्कको दक्षिणमा रहेको वन प्याचले वन क्षेत्रको विस्तृत विस्तारलाई चिन्ह लगाउँछ जुन एसियाली हात्तीहरूको लागि बसाइँसराइ गर्ने कोरिडोर हो। यसले पूर्वी घाटलाई पश्चिमी घाटसँग जोड्छ। प्रत्येक वर्ष जाडोको अन्त्यमा, हजारौंको संख्यामा एसियाली हात्तीहरू पूर्वीबाट पश्चिमी घाटमा बसाइँ सर्छन्। त्यसैले यो बसाइँसराइ गर्ने करिडोरको संरक्षण गर्नु साँच्चै नै अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ; यो एक पारिस्थितिक अनिवार्यता हो। बसाइँ सर्ने हात्तीहरूका अतिरिक्त, यस प्राकृतिक वनमा बाघ, चितुवा, जंगली कुकुर, नेउरो, ओत (otter), विभिन्न प्रकारका चराचुरुङ्गी तथा सरीसृपहरू (जस्तै कोब्रा, भाइपर, क्रेट, किङ कोब्रा, अजिंगर र गोही) को स्वस्थ र दिगो जनसंख्या रहेको छ। साथै, यहाँ बाँदर प्रजाति र गौर (जंगली गाइ) जस्ता जनावरहरू पनि पाइन्छन्। यदि अव्यवस्थित सहरी विस्तारलाई नियन्त्रण गरिएन र हरियाली क्षेत्रलाई कमजोर हुन दिइयो भने यी सबै जीवहरू मानव बस्तीको जोखिममा पर्नेछन्; विशेष गरी बन्नेरघट्टा राष्ट्रिय/जैविक निकुञ्जका लागि 'पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र' (Eco-sensitive zone) लाई 'बफर जोन' (buffer zone) को रूपमा विस्तार गर्ने CEC को सिफारिस कार्यान्वयन नभएको अवस्थामा यो जोखिम अझ बढ्नेछ।

बैंगलोर विकास प्राधिकरणको विस्तार क्षेत्र 'अन्जनापुरा' मा चितुवाहरू देखिएका र अभिलेखीकरण गरिएका छन्; त्यहाँ कोब्रा र नेउरोबीच अस्तित्वको लडाइँ चलिरहेको प्रायः देखिन्छ भने बन्नेरघट्टाबाट केही किलोमिटरको दूरीमा मयूरहरूले खतराको संकेत दिँदै कराएको सुनिन्छ। कोडिगेहल्ली र केन्गेरी क्षेत्रमा हात्ती, जंगली कुकुर र स्यालहरू देखिएका छन्। सेप्टेम्बर २०२६ को चौथो साताको एक बिहान, बैंगलोरको दक्षिण-पश्चिम बाहिरी इलाकामा एउटा हात्तीले कुल्चिएर एक किसानको ज्यान लियो। यसले मानव गतिविधि बाघको बासस्थानमा अतिक्रमण गरिरहेको कुरालाई स्पष्ट पार्छ। यस्तो संवेदनशील अवस्थामा तोकिएको बफर जोनको संरक्षण नगर्नु राजनीतिक स्वार्थ र लोकप्रियतावादको उपज हो, जसले मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व बढाउने खतरा निम्त्याउँछ। नाजुक वातावरणको व्यवस्थापन गर्न मानव गतिविधिलाई दिगो बनाउने योजना तर्जुमा गर्नु नै अहिलेको आवश्यकता हो।संरक्षण क्षेत्रका 'बफर जोन' (मध्यवर्ती क्षेत्र) हरूको संरक्षण नगर्दा मानिस र वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्व बढ्ने निश्चित छ। बालीनाली नष्ट गर्ने हात्ती, मांसाहारी जनावरबाट हुने पशुधनको क्षति वा वन्यजन्तुमा फैलिने रोगहरूको जिम्मेवारी वर्तमान वा भविष्यको कुन सरकारले लिन सक्छ? यो कुनै नवोदित राजनीतिज्ञले सामान्य रूपमा लिएर वा बेवास्ता गरेर पन्छाउन सकिने विषय होइन।

अस्थिर वा दिगो नहुने मानवीय वृद्धिलाई जायज ठहराउन संरक्षणका प्रयासहरूलाई खुम्च्याउनु अदूरदर्शी र राजनीतिक स्वार्थबाट प्रेरित कदम हो। योजनाबद्ध मानवीय तथा आर्थिक विकासको अभावमा, योजना आयोगको भूमिका कमजोर बनाउँदा वातावरणीय मूल्य अझ बढ्नेछ। बैंगलोर दक्षिणका सांसदले सार्वजनिक यातायातको विस्तार वा सुदृढीकरणका लागि गरेको वकालत एक दिगो विकल्प हो। आजको समयमा सफल बैंगलोरवासीको पहिचान मानिने गरी प्रत्येक नागरिकलाई ३ वटा विलासी निजी सवारी साधन र २ वटा घरजग्गाको आवश्यकता पर्दैन। वास्तवमा, यही सोच बैंगलोरका लागि हानिकारक छ, यद्यपि यो मानिसलाई केन्द्रमा राख्ने (मानव-केन्द्रित) सोच हो। कुनै पनि सहरमा हुने ट्राफिक जामले हरियाली क्षेत्र वा 'बफर जोन' हरूलाई मास्दै गइरहेको हुन्छ। निजी यातायातमा दिइएको अत्यधिक प्राथमिकताका कारण खाद्य तथा पानीको माग ओझेलमा परेको छ।

योजनाबद्ध विकासको अभावमा करदाताहरू सार्वजनिक स्रोत-साधनको उपभोगबाट वञ्चित हुन्छन् र यसले अत्यधिक लोकप्रिय सहर बैंगलोरको दिगोपनमै आँच पुर्‍याउँछ। यस्तो देखिन्छ कि करको रकम निजी स्रोत-साधनमा लगानी भइरहेको छ, जुन करदाताका लागि दोहोरो मार हो।