आठवड्याच्या मधला चिंतन-संवाद ४३, ७.१०.२६

 वन्यजीवांचे अधिवास अबाधित राखणे हे मानवाचे भविष्य सुरक्षित करण्याच्या दृष्टीने हिताचे आहे

- मालिनी शंकर

डिजिटल संवाद

बन्नेरघट्टा बायोलॉजिकल पार्कचा 'बफर झोन' (संरक्षक पट्टा) सुरक्षित ठेवण्याबाबतच्या 'सेंट्रल एम्पॉवर्ड कमिटी'च्या (CEC) शिफारशी कर्नाटक सरकारने फेटाळल्या आहेत; हा निर्णय राजकीय सोयीचा असला तरी भावी पिढ्यांसाठी हानिकारक आहे. या उद्यानाच्या सभोवतालचा १०० चौरस किलोमीटरचा परिसर संरक्षित करण्याबाबतची CEC ची शिफारस ही पर्यावरणीय निकडीवर आधारित आहे. हा एक असा 'सुवर्ण-मानक' (gold standard) आहे ज्याशी कोणतीही तडजोड केली जाऊ नये... कारण भावी पिढ्यांची अन्नसुरक्षा आणि जलसुरक्षा टिकवून ठेवण्यासाठी ते आवश्यक आहे. या जंगलात पानझडी आणि आर्द्र पानझडी (moist deciduous) अशा प्रकारच्या वनांचा समावेश आहे. खडकाळ भाग, भूप्रदेश, सूक्ष्म-हवामान, आर्द्रता आणि जैवविविधता यांमुळे हा परिसर ईशान्य मान्सूनसाठी (North-East Monsoon) एक महत्त्वपूर्ण पाणलोट क्षेत्र ठरतो, ज्यावर बंगळुरूची मोठी मदार आहे. येथील भूप्रदेश मुसळधार पावसाचे पाणी वाहून नेण्यासाठी अत्यंत अनुकूल आहे. परंतु, मानवी हस्तक्षेपामुळे होणारा अनियोजित विकास या जलनिस्सारण ​​प्रक्रियेला कोंडीत पकडत आहे आणि अवरोधित करत आहे. ही एक धोक्याची घंटा आहे. अचानक येणाऱ्या पुरासाठी (flash floods) केवळ हवामान बदलाला दोष देऊ नका; मानवी विकासाच्या नावाखाली सिमेंट-काँक्रीटचा वापर करून ही जलनिस्सारण ​​व्यवस्थाच बुजवली जात आहे.

बन्नेरघट्टा बायोलॉजिकल पार्कचे नाव कदाचित केवळ प्रशासकीय संरक्षणाच्या चौकटीत बसत असेल, परंतु त्याचे संवर्धनाच्या दृष्टीने अत्यंत मोलाचे महत्त्व आहे. हे उद्यान बंगळुरूपासून आग्नेयेकडे अवघ्या २५ किलोमीटर अंतरावर अत्यंत मोक्याच्या ठिकाणी वसलेले आहे. हे स्थान बंगळुरूच्या हवामानाला पूरक ठरते. CEC ने सुचवलेल्या बफर झोनच्या संरक्षणाचा अर्थ असा होतो की, उद्यानाच्या उत्तरेकडे, दक्षिणेकडे, पूर्वेकडे आणि पश्चिमेकडे प्रत्येकी ५ किलोमीटरचा पट्टा संरक्षित केला जावा – ज्यामुळे एकूण १०० चौरस किलोमीटरचा बफर झोन तयार होतो. असे न केल्यास मानव-वन्यजीव संघर्ष वाढेल आणि बंगळुरूचे नाजूक हरित आवरण तसेच येथील पर्वतीय पायथ्याशी असणारे आल्हाददायक हवामान नष्ट होईल. बंगळुरूचे हे सुंदर हवामानच बाहेरून लोकांना आणि सर्वव्यापी सॉफ्टवेअर उद्योगाला आकर्षित करते; आणि हाच उद्योग आता बंगळुरूवर ताबा मिळवून त्याचा विनाश करू पाहत आहे.

वाघांच्या अधिवासावरील मानवाचा अनियंत्रित हस्तक्षेप रोखण्यासाठी, भारतातील उरलेल्या ३.७% वनक्षेत्राचे कोणत्याही परिस्थितीत जतन करणे आवश्यक आहे. 'झू ऑथॉरिटी ऑफ कर्नाटक' (कर्नाटक प्राणीसंग्रहालय प्राधिकरण) बन्नेरघट्टा राष्ट्रीय उद्यानात पर्यटकांसाठी वन्यजीव सफारी देखील चालवते. 'सेंट्रल झू ऑथॉरिटी' (केंद्रीय प्राणीसंग्रहालय प्राधिकरण) अशा प्राण्यांची—जसे की वाघ, सिंह आणि अस्वल, ज्यांचा पूर्वी सर्कस किंवा इतर बेकायदेशीर कार्यक्रमांमध्ये वापर केला जात असे—आजीवन देखभाल करते. तसेच, हे केंद्र जखमी किंवा बेवारस आढळलेल्या शहरी भागातील वन्यजीवांसाठी तात्पुरता निवारा म्हणूनही काम करते, ज्यामुळे त्यांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात परत जाण्याची दुसरी संधी मिळते. या जैविक उद्यानाच्या (बायोलॉजिकल पार्क) अधिकृत संकेतस्थळानुसार, सर्व विभागांचे दैनंदिन कामकाज 'राष्ट्रीय प्राणीसंग्रहालय धोरण (१९९८)' च्या उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे; यात शिक्षण, संवर्धन-प्रजनन, संशोधन, बचाव आणि पुनर्वसन यांवर भर दिला जातो आणि अशा प्रकारे देशाच्या 'एक्स-सिटू' (नैसर्गिक अधिवासाबाहेरील) संवर्धन प्रयत्नांमध्ये योगदान दिले जाते.

येथे सर्कसच्या प्राण्यांचे पुनर्वसन क्षेत्र, अस्वलांचे बचाव केंद्र, तसेच अधिसूचित जैविक उद्यान, फुलपाखरू उद्यान, कीटक संग्रहालय आणि वन्यजीव मार्ग (कॉरिडॉर) यांचा समावेश आहे. हे जंगल प्रामुख्याने 'शुष्क पानझडी' (ड्राय डेसिड्युअस) प्रकारातील असून, येथे विविध प्रकारच्या परिसंस्था आणि जैवविविधता आढळते. जैविक उद्यानाच्या दक्षिणेकडील जंगल पट्टा हा आशियाई हत्तींच्या स्थलांतराचा मार्ग (कॉरिडॉर) म्हणून ओळखला जाणारा एक विस्तीर्ण वन-प्रदेश आहे. हा पट्टा पूर्व घाट आणि पश्चिम घाट यांना जोडतो. दरवर्षी हिवाळ्याच्या शेवटी, हजारो आशियाई हत्ती पूर्व घाटातून पश्चिम घाटाकडे स्थलांतर करतात. त्यामुळे, या स्थलांतर मार्गाचे जतन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या अनिवार्य आहे. स्थलांतर करणाऱ्या हत्तींव्यतिरिक्त, या नैसर्गिक जंगलात वाघ, बिबट्या, रानकुत्रे, मुंगूस, पाणमांजर (otters), तसेच विविध प्रकारचे पक्षी आणि सरपटणारे प्राणी (जसे की कोब्रा, वायपर, क्रेट, किंग कोब्रा, अजगर, बोआ, मगरी आणि खेकडे) यांची चांगली आणि टिकून राहण्याजोगी संख्या आहे. तसेच येथे गौर (भारतीय बायसन) सारखे प्राणीही आढळतात. जर अनियोजित शहरी विस्तार रोखला नाही आणि हरित आच्छादन कमकुवत होऊ दिले, तर हे सर्व प्राणी मानवी वस्तीच्या संपर्कात येऊन धोक्यात सापडतील; विशेषतः 'बन्नेरघट्टा राष्ट्रीय/जैविक उद्याना'साठी 'पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र' (Eco-Sensitive Zone) वाढवून 'बफर झोन' निर्माण करण्याबाबतच्या CEC च्या शिफारशींची अंमलबजावणी न केल्यास हा धोका अधिक वाढेल.

बेंगळुरू विकास प्राधिकरणाच्या (BDA) विस्तार क्षेत्रातील 'अंजनापुरा' भागात बिबट्यांचे दर्शन झाले असून त्यांची नोंदही घेण्यात आली आहे; तिथे कोब्रा आणि मुंगूस यांच्यातील जगण्याची लढाई अनेकदा पाहायला मिळते आणि बन्नेरघट्टापासून अवघ्या काही किलोमीटर अंतरावर मोरांचे धोक्याची सूचना देणारे आवाज (alarm calls) वारंवार ऐकू येतात. कोडिगेहल्ली आणि केंगेरी भागात हत्ती, रानकुत्रे आणि कोल्हे दिसून आले आहेत. अवघ्या १० दिवसांपूर्वी (सप्टेंबर २०२६ च्या चौथ्या आठवड्यात), पहाटेच्या वेळी बेंगळुरूच्या नैऋत्य (SW) उपनगरात एका हत्तीने एका शेतकऱ्याला तुडवून ठार केले. याचाच अर्थ असा की, मानवी हस्तक्षेप वाघांच्या अधिवासात घुसखोरी करत आहे. अशा गंभीर परिस्थितीत, अनिवार्य असलेल्या 'बफर झोन'चे संरक्षण न करणे हे केवळ राजकीय सोयीस्करपणा आणि लोकप्रियतेचे राजकारण दर्शवते, ज्यामुळे मानव-वन्यजीव संघर्ष वाढण्याचा मोठा धोका निर्माण झाला आहे. नाजूक पर्यावरणाचे योग्य व्यवस्थापन करण्यासाठी मानवी हस्तक्षेपाचे शाश्वत नियोजन करणे ही काळाची गरज आहे.

घाटीच्या क्षेत्रांचे संवर्धन न केल्यास मानव-वन्यजीव संघर्ष वाढणारच आहे... सध्याच्या किंवा भविष्यातील सरकारांपैकी कोण पिकांवर हल्ला करणाऱ्या हत्तींची, मांसाहारी प्राण्यांमुळे होणाऱ्या गुरांच्या नुकसानीची किंवा वन्यजीवांमध्ये पसरणाऱ्या पशुवैद्यकीय रोगांची जबाबदारी घेऊ शकेल? हा असा मुद्दा नाही की जो एखाद्या नवख्या राजकारण्याने केवळ तोंडदेखली हालचाल करून झटकून टाकता येईल.

अशाश्वत मानवी विकासाचे समर्थन करण्यासाठी संवर्धनाला कमी लेखणे हे दूरदृष्टीचा अभाव असलेले आणि राजकीय संधीसाधूपणाचे आहे. नियोजित मानवी आणि आर्थिक विकासाशिवाय, नियोजन आयोगाला कमकुवत केल्याने पर्यावरणाला मोजावी लागणारी किंमत केवळ वाढेल. बंगळूर दक्षिणच्या खासदारांनी सार्वजनिक वाहतूक वाढवण्याची/विस्तारित करण्याची केलेली शिफारस हा एक शाश्वत पर्याय आहे. आजच्या यशस्वी बंगळूरकराची व्याख्या करणाऱ्या प्रत्येक नागरिकाला ३ आलिशान खाजगी वाहने आणि २ मालमत्तांची गरज नाही. खरे तर, बंगळूरसाठी हानिकारक असलेल्या या मानवकेंद्रित दृष्टिकोनाचे हेच मूळ आहे. कोणत्याही शहरातील वाहतूक कोंडी केवळ हिरवीगार पट्टे गिळंकृत करत आहे. खाजगी वाहतुकीला दिलेल्या अवाजवी महत्त्वामुळे अन्न आणि पाण्याची मागणी मागे पडत आहे.

नियोजित विकासाअभावी करदात्याला सार्वजनिक मालमत्तेच्या संसाधनांपासून वंचित राहावे लागते आणि हे अत्यंत लोकप्रिय बंगळूरच्या शाश्वततेसाठीच हानिकारक आहे... असे दिसते की कर खाजगी संसाधनांमध्ये गुंतवला जातो... जो करदात्यासाठी दुहेरी फटका आहे.