मिडवीक म्युझिंग्स ४४, २६ ऑक्टोबर २०१४

 मानवजात कोणत्या थराला पोहोचली आहे?

लेखिका: मालिनी शंकर

डिजिटल चर्चा

अमेरिकेतील टेनेसी राज्यात, फाशीची शिक्षा सुनावलेल्या ख्रिस्टा पाइक (Christa Pike) हिच्या बाबतीत घडलेली फाशीची अयशस्वी प्रक्रिया मानवी इतिहासातील एक दुर्मिळ घटना आहे. ती अशी पहिली व्यक्ती ठरली आहे, जिच्यावर फाशीचे तीन प्रयत्न होऊनही ती जिवंत राहिली आणि स्वतःवर ओढवलेला हा भीषण अनुभव सांगू शकली. मात्र, कायदेशीर वर्तुळातील कोणालाही तिचे म्हणणे ऐकून घेण्यात काडीचाही रस नाही. ही अयशस्वी फाशीची प्रक्रिया एक निर्णायक वळण ठरायला हवी, ज्याद्वारे मानवी इतिहासातून 'मृत्युदंड' आणि 'फाशी'ची प्रथा कायमची नष्ट केली जावी.

एखाद्या व्यक्तीचे कोमात जाणे हीच एक दुर्दैवी गोष्ट आहे; पण एकाच दिवशी फाशीचे दोन प्रयत्न होऊन कोमात जाणे आणि त्यानंतर पुन्हा शुद्धीवर येणे—हे तर अत्यंत भयावह आहे. या प्रकरणात, मानसिक आरोग्याच्या समस्यांनी ग्रस्त असलेल्या ख्रिस्टा पाइकला फाशी देण्यासाठी एकाच दिवशी दोनदा 'पेंटोबार्बिटल' (pentobarbital) हे औषध दिले गेले. तिच्या रक्तातील एका विशिष्ट विकारामुळे तिचे शरीर हे प्राणघातक इंजेक्शन स्वीकारू शकले नाही, परिणामी ती कोमात गेली. सहा दिवसांनंतर जेव्हा तिला जाग आली, तेव्हा ती पूर्णपणे गोंधळलेल्या अवस्थेत होती, तिचे शरीर अर्धांगवायूने ​​(paralysis) ग्रासलेले होते आणि तिला पुन्हा तुरुंगाच्या कोठडीत पाठवण्यात आले. नशीब एखाद्या व्यक्तीवर किती क्रूर असू शकते, याचा विचारही करवत नाही. प्राणघातक इंजेक्शन दिल्यानंतर ती अर्धांगवायूने ​​ग्रस्त झाली; हे इंजेक्शन तिचा जीव घेण्यासाठी दिले गेले होते, परंतु तिच्या रक्तातील विकारांमुळे 'पेंटोबार्बिटल'चा तिच्यावर अपेक्षित परिणाम झाला नाही.

कल्पना करा, जेव्हा तिला फाशीच्या खोलीत नेले जात असेल, तेव्हा तिला किती तीव्र एकटेपणा जाणवला असेल! त्यानंतर, 'पेंटोबार्बिटल'चा प्राणघातक डोस दिल्यावर ती अशा अवस्थेत पोहोचली, जिथे तिचे श्वासोच्छ्वास खूप खोलवर चालले होते, असे प्रत्यक्षदर्शींनी सांगितले. तिचे हात-पाय जांभळट पडले होते. तिचा जीव पूर्णपणे गेलाही नव्हता आणि ती जिवंतही नव्हती—अशा एका अनिश्चित अवस्थेत ती अडकून पडली होती. जेव्हा प्राणघातक इंजेक्शनचा परिणाम झाला नाही आणि ती व्यक्ती जिवंतच राहिली, तेव्हा सरकारी वकील, वैद्यकीय अधिकारी, ज्युरी आणि जल्लादांनी ९११ (आपत्कालीन सेवा) वर संपर्क साधला. मात्र, अशा प्रकारच्या भीषण आपत्कालीन परिस्थिती हाताळण्यासाठी आपत्कालीन पथक प्रशिक्षित नव्हते. या भयावह प्रसंगात तिची मदत करण्यासाठी कोणीही सज्ज नव्हते. परिस्थिती अधिक विचित्र तेव्हा झाली, जेव्हा नियमांनुसार असे ठरले की, हे प्राणघातक इंजेक्शन जास्तीत जास्त दोनदाच दिले जाऊ शकते. ३० सप्टेंबर २०२६ रोजी तिला फाशी देण्याचा प्रयत्न अयशस्वी झाल्यानंतर, ती सहा दिवस कोमात होती. त्या काळात तिने ज्या भावनिक आघातांचा (trauma) सामना केला, त्याचे मोजमाप कोणतीही सहानुभूती, संवेदनशीलता, वस्तुनिष्ठ विचारसरणी किंवा नैसर्गिक अथवा कृत्रिम बुद्धिमत्ता करू शकत नाही. तिच्या अयशस्वी फाशीच्या प्रक्रियेनंतरच्या काळात, जेव्हा ती कदाचित कोमात होती, तेव्हा तिचे मन प्रकाशाच्या शोधात असावे; तिला कदाचित 'टनल व्हिजन'चा (दृष्टीचे क्षेत्र अत्यंत मर्यादित होणे) अनुभव येत असावा. तिचे स्वरयंत्र निश्चितपणे (अंदाजे) निकामी झाले असावे आणि फाशीच्या प्रयत्नादरम्यान जांभळी पडलेली तिची अंगे कदाचित अर्धांगवायूग्रस्त झाली असावीत (फाशीची प्रक्रिया अयशस्वी झाल्यानंतर वैद्यकीय-कायदेशीर पथकाने कोणतीही अधिकृत नोंद न ठेवल्यामुळे, केवळ असा अंदाजच वर्तवता येतो).

याचा अर्थ असा नाही की पीडितेच्या कुटुंबाला न्याय मिळण्याच्या मागणीकडे दुर्लक्ष केले जावे. परंतु, तिला फाशी देणे म्हणजे पीडितेच्या कुटुंबाच्या हिताचे ठरले नसते. मृत्युदंड म्हणजे केवळ सूड घेण्याचे समर्थन, इतकेच! या प्रकरणात, पीडित कोलीन स्लेमरच्या आईची न्यायाची मागणी, जरी पाइक फाशीच्या प्रयत्नात मरण पावली असती, तरीही पूर्ण झाली नसती. आता, पाइक फाशीतून जिवंत वाचली आहे, तेव्हा कोलीनच्या आईच्या मनातून काय चालले असेल, याचा विचारही करवत नाही...

अशा घटना किंवा किस्से सार्वजनिकरीत्या नोंदवले जाणे आवश्यक आहे, जेणेकरून मृत्युदंड, फाशीची प्रक्रिया, मानवाधिकार आणि मानसिक आरोग्य या विषयांवरील सार्वजनिक चर्चेचा एक निष्कर्ष काढता येईल.

पाइकवर हिंसक गुन्ह्यांचे आरोप आहेत आणि कारागृहात असताना एका सहकैद्याच्या हत्येप्रकरणी तिच्यावर खटला चालवण्यात आला होता. तसेच, कारागृहातून पळून जाण्याचा प्रयत्न केल्याबद्दलही तिच्यावर खटला चालला होता.

क्रिस्टा पाइकची थोडक्यात माहिती देणारी 'विकिपीडिया' प्रोफाइल येथे वाचता येईल. ज्यांना बाह्य लिंक वाचण्याचा संयम नाही, त्यांच्यासाठी थोडक्यात सांगायचे तर: क्रिस्टा पाइकच्या आईने गर्भधारणेदरम्यान मद्यपान केले होते, ज्याचा परिणाम म्हणून तिच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर गंभीर परिणाम झाले; तिच्या मनातील चिंता आणि अस्वस्थतेची बीजे गर्भावस्थेतच रुजली होती. अत्यंत असुरक्षितता आणि चिंतेने ग्रासलेल्या पाइकने, आपल्या प्रियकरासोबतच्या नात्याला धोका निर्माण करणाऱ्या एका महिलेला धमकावण्यासाठी, आपल्या प्रियकराच्या आणि आणखी एका व्यक्तीच्या मदतीने कट रचला. आपली वर्गमैत्रीण कोलीन स्लेमर हिच्या हत्येप्रकरणी चाललेल्या खटल्यात पाइकने कबूल केले की, तिचा कोलीनला मारण्याचा हेतू नव्हता; तिला फक्त कोलीनला इतक्या गंभीरपणे धमकावायचे होते की, तिने तिच्या आणि तिच्या प्रियकराच्या नात्यात हस्तक्षेप करू नये. तिच्या मानसिक आरोग्याची स्थिती—ज्यामध्ये 'बायपोलर डिसऑर्डर'चे निदानही समाविष्ट आहे—याचे एक उदाहरण म्हणजे, तिने मृत कोलीन स्लेमरच्या कवटीचा एक तुकडा स्वतःकडे 'ट्रॉफी' (स्मृतीचिन्ह) म्हणून ठेवला होता. नंतर तिने तो तुकडा कोलीनच्या कुटुंबाला परत केला (ज्यामुळे त्या कुटुंबाला कोलीनवर सन्मानपूर्वक अंत्यसंस्कार करून या दुःखातून सावरण्याची संधीही मिळाली नाही). हा तुकडा तिच्यासाठी एक अत्यंत मौल्यवान वस्तू बनला होता. पाईकच्या खटल्यातील पुराव्यांपैकी एक. तिच्या फाशीच्या तारखेच्या अगदी थोडा वेळ आधी पाईकने स्वतःहून ट्रॉफी परत करण्याची तयारी दर्शवली, पण तोपर्यंत कवटीचा तो तुकडा/भाग अभियोजन पक्षाच्या ताब्यात होता.

ख्रिस्टा पाईकची गुन्हेगारी पार्श्वभूमी, मानसिक आरोग्याच्या समस्या (ज्यामुळे अनेक देशांमध्ये एखाद्या व्यक्तीला मृत्युदंडापासून अपात्र ठरवले जाते) या गोष्टी तिच्या फाशी न लागण्याच्या निर्णयामुळे झाकोळल्या जाऊ शकतात. बायपोलर डिसऑर्डरसारख्या मानसिक आरोग्याच्या गंभीर समस्यांनी ग्रस्त असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीत प्रश्न निर्माण होतो.एखाद्या गुन्हेगारी कृत्याबद्दल शिक्षा होईल याची जाणीव स्किझोफ्रेनियाने ग्रस्त व्यक्तीला असते... मग त्या पीडित व्यक्तीला आपण केलेल्या गुन्ह्याच्या व्याप्तीची जाणीव असो वा नसो.

जर एखादी व्यक्ती भ्रम किंवा असामान्य आवाज ऐकत असेल, किंवा तिच्यात सद्सद्विवेकबुद्धी पूर्णपणे नसेल, किंवा भावनांमधून अश्रू आणू शकणारा भावनिक दुवा नसेल, तर अशा व्यक्तीला मृत्युदंड देऊन काय साध्य होईल? जर एखादी व्यक्ती तीव्र स्किझोफ्रेनिया, बायपोलर डिसऑर्डर, कोणत्याही प्रकारचा ऑब्सेसिव्ह कंपल्सिव्ह डिसऑर्डर किंवा भावनिक चिंतेने ग्रस्त असेल, तर ती व्यक्ती स्वतःसाठी कोणतीही आशा किंवा सकारात्मक दृष्टिकोन बाळगत नाही... ती व्यक्ती सतत जीवन आणि मृत्यू यांच्यामध्ये हेलकावे खात असते, जणू काही जगणे आणि श्वास घेणे हेच एक कड्यावर लटकण्यासारखे आहे. अशा भावनिक विरक्तीने ग्रस्त लोकांसाठी मृत्यू ही शिक्षा नसून एक मुक्ती असते. जीवन आणि मृत्यू, बरोबर आणि चूक याबद्दल कायदेशीर/नैतिक दृष्टिकोनाचा अभाव असलेल्या व्यक्तीमध्ये अपराधाची जाणीव नसते. क्रिस्टा पाईक जन्मापासूनच अशा जिवंत नरकात जगत असावी. पुन्हा, सार्वजनिक कागदपत्रांशिवाय केवळ तर्कच केला जाऊ शकतो…

मुद्दा हा आहे की, जर हत्या झालेल्या पीडितेला न्याय मिळवायचा असेल, तर कायदेशीर पर्यायांमध्ये बदल होणे आवश्यक आहे,… गुन्हेगारांना त्यांनी केलेली चूक समजून घेण्यासाठी आणि त्यांच्या गुन्हेगारी कृत्यांबद्दल पश्चात्ताप करण्यासाठी एक अवकाश आणि वेळ निर्माण केला पाहिजे. मृत्युदंड समाजाला हे पाहण्याची संधी हिरावून घेतो की गुन्हेगाराला त्याच्या गुन्हेगारी कृत्यांबद्दल पश्चात्ताप होतो की नाही.

समाजाला वाचवण्यासाठी राजकीय कैदी, दहशतवाद्यांना दिलेली मृत्युदंडाची शिक्षा निश्चितच एका वेगळ्या राजकीय-कायदेशीर दृष्टिकोनाची मागणी करते, पण तिथेही, मृत्युदंडाच्या सूडबुद्धीपेक्षा त्यांच्या वाकड्या दृष्टिकोनात सुधारणा करणे अधिक विधायक ठरेल.

माझा निष्कर्ष असा आहे: मृत्युदंडाचे समर्थक, अति-उजवे आमदार यांनी मृत्युदंडावर पुनर्विचार केला पाहिजे. मी म्हणेन की, स्वतःला अशा व्यक्तीच्या जागी ठेवून बघा ज्याला प्राणघातक इंजेक्शन दिले जाणार आहे, किंवा ज्याला फाशी दिली जाणार आहे, किंवा ज्याला इलेक्ट्रिक चेअर पेटवताना पाहिले जाणार आहे. अंतिम नश्वर प्रवासाची अपेक्षा करणे हा नश्वर जगातून होणाऱ्या संक्रमणातील सर्वोच्च टप्पा असतो. त्यातून वाचून, प्राण आणि शरीराने पंगू होऊन एकांतवासासाठी तुरुंगाच्या कोठडीत परत येणे, हे हिंदू आणि बौद्ध धर्मशास्त्रानुसार आधीच कर्माचे प्रायश्चित्त मानले जाते. मृत्यूदंडाचे समर्थन करणाऱ्यांनो, जर तुम्हाला असा अनुभव स्वतःसाठी किंवा तुमच्या प्रियजनांसाठी नको असेल, तर तुम्ही इतरांसाठीही त्याचे समर्थन करणार नाही.

फौजदारी न्यायशास्त्रातील कायदे पुन्हा लिहिण्याची वेळ आली आहे. पायके (Paike) यांच्या बाबतीत घडलेली सदोष फाशीची अंमलबजावणी ही मानवी आणि प्राण्यांच्या जीवनासाठी अधिक सकारात्मक व आनंदी काळाकडे नेणारी एक महत्त्वपूर्ण वळणबिंदू ठरायला हवी.