ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଚିନ୍ତନ ୪୩, ୭.୧୦.୨୬

ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ଆବାସସ୍ଥଳୀକୁ ଅକ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ ରଖିବା ମାନବଜାତିର ଭବିଷ୍ୟତ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ

ଲେଖିକା: ମାଲିନୀ ଶଙ୍କର

ଡିଜିଟାଲ୍ ଆଲୋଚନା

ବ୍ୟାନରଘଟ୍ଟା ଜୈବିକ ଉଦ୍ୟାନ (Bannerghatta Biological Park)ର 'ବଫର୍ ଜୋନ୍' ବା ସୁରକ୍ଷା ବଳୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କ୍ଷମତାପ୍ରାପ୍ତ କମିଟି (CEC)ର ପ୍ରସ୍ତାବକୁ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ସରକାର ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଲାଭଦାୟକ ମନେହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ ଅଟେ। ଏହି ଜୈବିକ ଉଦ୍ୟାନର ଚାରିପାଖରେ ୧୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ CECର ସୁପାରିଶ ପରିବେଶଗତ ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ିର ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜଳ ସୁରକ୍ଷା ବଜାୟ ରଖିବା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନଦଣ୍ଡ, ଯାହା ସହିତ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ବୁଝାମଣା କରାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ମୁଖ୍ୟତଃ ପତ୍ରଝଡ଼ା (deciduous) ଏବଂ ଆର୍ଦ୍ର ପତ୍ରଝଡ଼ା (moist deciduous) ବୃକ୍ଷରାଜିକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ପଥରଯୁକ୍ତ ଭୂ-ଭାଗ, ଭୂ-ପ୍ରକୃତି, ସ୍ଥାନୀୟ ଜଳବାୟୁ, ଆର୍ଦ୍ରତା ଏବଂ ଜୈବ ବିବିଧତା ସହିତ ମିଶି ଏହା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳଗ୍ରହଣ ଅଞ୍ଚଳ (catchment area) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଉପରେ ବାଙ୍ଗାଲୋର ସହର ବହୁଳ ଭାବରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଏହାର ଭୂ-ପ୍ରକୃତି ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାଜଳକୁ ନିଷ୍କାସନ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ମାନବକୃତ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ଓ ଅବରୁଦ୍ଧ କରୁଛି। ଏହା ଏକ ଚେତାବନୀ ସଦୃଶ ହେବା ଉଚିତ୍। ହଠାତ୍ ଆସୁଥିବା ବନ୍ୟା (flash floods) ପାଇଁ କେବଳ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଦାୟୀ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମାନବୀୟ ବିକାଶ ନାମରେ ସିମେଣ୍ଟ-କଂକ୍ରିଟ୍ ନିର୍ମାଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ନିଷ୍କାସନ ପଥ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି।

ବ୍ୟାନରଘଟ୍ଟା ଜୈବିକ ଉଦ୍ୟାନର ନାମକରଣ ହୁଏତ ପ୍ରଶାସନିକ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ହୋଇଥାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ସଂରକ୍ଷଣ ମୂଲ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଚିଡ଼ିଆଖାନା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ବାନେରଘାଟ୍ଟା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ସଫାରି ମଧ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି। କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚିଡ଼ିଆଖାନା କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ସର୍କସ୍ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବେଆଇନ ପ୍ରଦର୍ଶନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ବାଘ, ସିଂହ ଏବଂ ଭାଲୁ ଭଳି ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ 'ଆଜୀବନ ଯତ୍ନ'ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଆହତ କିମ୍ବା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ସହରୀ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ଥାୟୀ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସସ୍ଥଳୀକୁ ଫେରିବାର ଏକ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ଜୈବିକ ଉଦ୍ୟାନର ଅଫିସିଆଲ୍ ୱେବସାଇଟ୍ ଅନୁଯାୟୀ, ସମସ୍ତ ବିଭାଗର ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ 'ଜାତୀୟ ଚିଡ଼ିଆଖାନା ନୀତି (୧୯୯୮)'ର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସହିତ ସମାନ ଅଟେ; ଏଥିରେ ଶିକ୍ଷା, ସଂରକ୍ଷଣମୂଳକ ପ୍ରଜନନ, ଗବେଷଣା, ଉଦ୍ଧାର ଏବଂ ଥଇଥାନ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥାଏ, ଯାହା ଦେଶର 'ଏକ୍ସ-ସିଟୁ' (ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସସ୍ଥଳୀ ବାହାରେ) ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରୟାସରେ ଯୋଗଦାନ କରିଥାଏ।

ଏଠାରେ ସର୍କସ୍ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଥଇଥାନ କେନ୍ଦ୍ର, ଭାଲୁ ଉଦ୍ଧାର କେନ୍ଦ୍ର, ଏକ ବିଜ୍ଞାପିତ ଜୈବିକ ଉଦ୍ୟାନ, ପ୍ରଜାପତି ଉଦ୍ୟାନ, କୀଟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଏବଂ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ କରିଡର୍ (ଚଳାଚଳ ପଥ) ରହିଛି। ଏହି ଜଙ୍ଗଲଗୁଡ଼ିକ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ବନଭୂମି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପରିସଂସ୍ଥା ଏବଂ ଜୈବ ବିବିଧତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଜୈବିକ ଉଦ୍ୟାନର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଅଞ୍ଚଳ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ବନାଞ୍ଚଳକୁ ସୂଚିତ କରେ, ଯାହା ଏସୀୟ ହାତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପଥ ବା କରିଡର୍ ଅଟେ। ଏହା ପୂର୍ବ ଘାଟକୁ ପଶ୍ଚିମ ଘାଟ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ। ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶୀତଋତୁ ଶେଷରେ, ହଜାର ହଜାର ସଂଖ୍ୟାରେ ଏସୀୟ ହାତୀ ପୂର୍ବ ଘାଟରୁ ପଶ୍ଚିମ ଘାଟକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ, ଏହି ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ କରିଡରକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ; ଏହା ଏକ ପରିବେଶଗତ ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟ। ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେଉଥିବା ହାତୀମାନଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ, ଏହି ପ୍ରାକୃତିକ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାଘ, ଚିତାବାଘ, ବନ୍ୟ କୁକୁର, ନେଉଳ, ଓଟର (ଜଳ-ବିଲୁଆ), ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ରଙ୍ଗୀନ ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ (ଯେପରିକି କୋବ୍ରା, ଭାଇପର୍, କ୍ରେଟ୍, କିଙ୍ଗ୍ କୋବ୍ରା, ଅଜଗର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୋଆ ସାପ), କୁମ୍ଭୀର, କଙ୍କଡ଼ା, ବାନର ଜାତୀୟ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଗୌର (ଭାରତୀୟ ବନ୍ୟ ଗୋରୁ) ଭଳି ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଏକ ସୁସ୍ଥ ଓ ସକ୍ରିୟ ସଂଖ୍ୟା ରହିଛି। ଯଦି ଯୋଜନାବିହୀନ ବିକାଶକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରା ନ ଯାଏ ଏବଂ ସବୁଜ ଆବରଣକୁ ଦୁର୍ବଳ ହେବାକୁ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମାନବ ବସତିର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି। ବିଶେଷକରି ବାନେରଘାଟ୍ଟା ଜାତୀୟ ତଥା ଜୈବିକ ଉଦ୍ୟାନ ପାଇଁ ଏକ 'ବଫର୍ ଜୋନ୍' (ସୁରକ୍ଷା ବଳୟ) ଭାବରେ 'ପରିବେଶ-ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ଅଞ୍ଚଳ' (Eco-sensitive zone) କୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ CEC (କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସଶକ୍ତ କମିଟି)ର ସୁପାରିଶଗୁଡ଼ିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନ କଲେ ଏହି ସମସ୍ୟା ଉତ୍କଟ ହେବ।

ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଡେଭଲପମେଣ୍ଟ ଅଥରିଟିର ଏକ ସମ୍ପ୍ରସାରିତ ଅଞ୍ଚଳ 'ଅଞ୍ଜନାପୁର'ରେ ଚିତାବାଘ ଦେଖାଯିବା ସହ ସେଗୁଡ଼ିକର ଉପସ୍ଥିତି ନଥିଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି; ସେଠାରେ କୋବ୍ରା ଓ ନେଉଳ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ ପ୍ରାୟତଃ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଏବଂ ବାନେରଘାଟ୍ଟାରୁ ମାତ୍ର କିଛି କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ମୟୂରର ସତର୍କତାମୂଳକ ଡାକ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। କୋଡିଗେହଲ୍ଲୀ ଓ କେଙ୍ଗେରୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ହାତୀ, ବନ୍ୟ କୁକୁର ଓ ଶିଆଳ ଦେଖାଯାଇଛନ୍ତି। ମାତ୍ର ୧୦ ଦିନ ପୂର୍ବେ, ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୬ର ଚତୁର୍ଥ ସପ୍ତାହରେ ଭୋର ସମୟରେ ବେଙ୍ଗାଲୁରୁର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଉପକଣ୍ଠରେ ଏକ ହାତୀ ଦଳିଦେବା ଫଳରେ ଜଣେ ଚାଷୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା। ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବାଘର ବାସସ୍ଥାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଛି। ଏଭଳି ଏକ ଜଟିଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବଫର୍ ଜୋନ୍‌କୁ ସୁରକ୍ଷା ନ ଦେବା ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟତା ହାସଲର ଉଦ୍ୟମ ବୋଲି ମନେହୁଏ, ଯାହା ମଣିଷ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ବୃଦ୍

ଗଫର ଅଞ୍ଚଳ ସଂରକ୍ଷଣ ନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମାନବ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂଘର୍ଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ... ବର୍ତ୍ତମାନ କିମ୍ବା ଭବିଷ୍ୟତର ସରକାରରେ ହାତୀଙ୍କ ଫସଲ ଆକ୍ରମଣ, ମାଂସାହାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୋରୁ ହରାଇବା, କିମ୍ବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରାଣୀ ରୋଗ ବ୍ୟାପିବା ପାଇଁ କିଏ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇପାରିବ? ଏହା ଏପରି ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ନୁହେଁ ଯାହାକୁ କିଛି ନୂତନ ରାଜନେତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହାତ ଉଠାଇ ଏଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଇପାରିବ।

ଅସ୍ଥାୟୀ ମାନବ ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ଯଥାର୍ଥ କରିବା ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ଅଦୂରଦର୍ଶୀ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ଭାବରେ ସୁଯୋଗବାଦୀ। ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ମାନବ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ବିନା ଯୋଜନା କମିଶନର ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଦେବାକୁ ପର୍ଯ୍ୟାବରଣୀୟ ମୂଲ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବ। ବାଙ୍ଗାଲୋର ଦକ୍ଷିଣ ସାଂସଦଙ୍କ ସାର୍ବଜନୀନ ପରିବହନର ବୃଦ୍ଧି / ପ୍ରସାରଣ ପାଇଁ ସମର୍ଥନ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ବିକଳ୍ପ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କୁ 3 ଟି ବିଳାସପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଯାନ 2 ଟି ସମ୍ପତ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ ଯାହା ଆଜି ଜଣେ ସଫଳ ବାଙ୍ଗାଲୋରବାସୀଙ୍କୁ ପରିଭାଷିତ କରେ। ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ଏହି ମାନବକୈନ୍ଦ୍ରିକ କିନ୍ତୁ ବାଙ୍ଗାଲୋର ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ। ଯେକୌଣସି ସହରରେ ଟ୍ରାଫିକ୍ ଜାମ୍ କେବଳ ସବୁଜ ବଫରଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଉଛନ୍ତି। ଘରୋଇ ପରିବହନ ଉପରେ ଲଗାଯାଇଥିବା ବିକୃତ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ପାଣିର ଚାହିଦା ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ହ୍ରାସ ପାଇଛି।

ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ବିନା କରଦାତା ସାଧାରଣ ସମ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପଦରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଅସୀମ ଲୋକପ୍ରିୟ ବାଙ୍ଗାଲୋରର ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ପାଇଁ କ୍ଷତିକାରକ... ମନେହୁଏ ଯେ କରଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପଦରେ ବିନିଯୋଗ କରାଯାଇଛି... ଯାହା କରଦାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱିଗୁଣିତ କ୍ଷତି।