आठवड्याच्या मधला चिंतन-संवाद ४०, ९.०९.२६

 लालबाग बोटॅनिकल गार्डन्स इतके महत्त्वपूर्ण का आहे?

९ सप्टेंबर २०२६

लेखिका: मालिनी शंकर

डिजिटल संवाद

बेंगळुरू येथील लालबाग बोटॅनिकल गार्डन्सवर 'विकासा'च्या नावाखाली एक संकट ओढवले आहे. ही एक अशी प्रतिगामी (प्रगतीविरोधी) योजना आहे जी या पवित्र उद्यानातील सर्व प्रकारच्या जीवसृष्टीला धोक्यात आणते. उत्तर बेंगळुरू ते दक्षिण बेंगळुरू येथील 'इलेक्ट्रॉनिक्स सिटी'पर्यंतचा प्रवासाचा वेळ कमी करण्यासाठी एका बोगद्याचा प्रकल्प प्रस्तावित आहे; यासाठी कर्नाटक सरकारने लालबागचा काही भाग ताब्यात घेऊन नष्ट करण्याचा विचार केला आहे.

लालबाग बोटॅनिकल गार्डन्स हे बेंगळुरूच्या मध्यभागी असलेले २४० एकर (९७.१२ हेक्टर) क्षेत्राचे एक अमूल्य 'फुफ्फुस' (शहराला प्राणवायू पुरवणारे हरित क्षेत्र) आहे. हे उद्यान बेंगळुरूच्या वर्षभर टिकणाऱ्या आल्हाददायक हवामानाचे प्रतीक आहे. लालबागचे सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, पुरातत्वीय, भौगोलिक, भूगर्भीय, हवामान-शास्त्रीय, तसेच पर्यावरणीय आणि वनस्पतिशास्त्रीय महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.

हे उद्यान म्हणजे वनस्पतींचे नंदनवनच आहे, हे त्याच्या पश्चिम प्रवेशद्वारावरील कन्नड भाषेतील स्वागतावरून स्पष्ट होते: "ಇದು ಸಸ್ಯಕಾಶಿ, ಕೈ ಮುಗಿದು ಒಳಗೆ ಬನ್ನಿ" (इदु सस्यकाशी, ಕೈ ಮುಗಿದು ಒಳಗೆ ಬನ್ನಿ) – याचा अर्थ 'हे एक पवित्र उद्यान आहे, कृपया नम्रतेने, हात जोडून आणि आदराने आत या'.

लालबाग हे जैवविविधतेने नटलेले नंदनवन आहे. येथे स्थानिक आणि परदेशी अशा सुमारे २००० प्रकारच्या वृक्षांचे, तसेच जमिनीवर राहणाऱ्या, झाडांवर वास्तव्य करणाऱ्या आणि जलचर अशा विविध पक्ष्यांचे जतन केले जाते. येथे हर्बेरियम (वनस्पती संग्रह), ऑर्किडारियम (ऑर्किड उद्यान), जपानी रॉक गार्डन, बोन्साय गार्डन आणि 'ग्लास हाऊस' (काचेचे घर) आहे, जिथे दर दोन वर्षांनी पुष्पप्रदर्शने आणि 'इकेबाना'चे (फुलांची सजावट कला) वर्ग आयोजित केले जातात. लालबाग हे 'पेन्शनर्स पॅराडाईज' (निवृत्त व्यक्तींचे नंदनवन) या बेंगळुरूच्या प्रतिमेचे एक उत्तम उदाहरण आहे आणि शहराच्या सार्वजनिक आरोग्यामध्ये या उद्यानाचा मोठा वाटा आहे. लालबाग बोटॅनिकल गार्डन्समुळे शहरात भरपूर शुद्ध हवा मिळते, कार्बन मोनॉक्साईडचे (CO) प्रमाण कमी राहते आणि जॉगर्स व चालणाऱ्यांसाठी अत्यंत आवश्यक अशी मोकळी जागा उपलब्ध होते. जर लालबागचे अस्तित्वच संपवले गेले, तर योगसाधक आणि नियमित चालणाऱ्या नागरिकांच्या आरोग्यावर आणि तंदुरुस्तीवर विपरीत परिणाम होईल. कर्नाटक सरकारच्या फलोत्पादन विभागाने आवश्यक शासकीय आदेशाद्वारे याची मालकी आणि स्थापना केल्यामुळे, CITES च्या कायदेशीर तरतुदी लागू झाल्या, ज्यामुळे पृथ्वीच्या दूरदूरच्या आणि जवळच्या भागांतून बियाणे, शंकू आणि रोपे आयात करण्यास परवानगी मिळाली – जसे की इंडोनेशियातून पिवळे कमळ, वेली, जपानमधून जास्वंद, हवाईमधून इतर शोभेच्या वनस्पती, मादागास्करमधून बॉम्बॅक्सची झाडे, दक्षिण अमेरिकेतून ताडाची झाडे, यूकेमधून गवत, भारतीय उपखंडाबाहेरील बांबूच्या जाती, ज्वालामुखीच्या कड्यांवरील निवडुंगाच्या प्रजाती इत्यादी.

कारगिल सीड्स किंवा इंडो अमेरिकन हायब्रीड सीड्स यांसारख्या व्यावसायिक रोपवाटिकांना अशा प्रकारची कायदेशीर सूट शक्य होणार नाही. जर कोणत्याही व्यावसायिक रोपवाटिकेला किंवा जैवतंत्रज्ञान कंपनीला CITES च्या प्रमाणपत्राशिवाय हे नमुने मिळाले, तर ती एक प्रकारची जैवचोरी ठरेल!

ऐतिहासिक महत्त्व: नोंदींनुसार, म्हैसूरचा वाघ म्हणून ओळखला जाणारा तरुण टिपू सुलतान याच उद्यानात खेळत असे. याच परिसरात आता देशाची कालगणना करणारी कंपनी - हिंदुस्तान मशीन टूल्सने - उपखंडाची भूवैज्ञानिक वेळ दर्शवण्यासाठी एक फुलांचे घड्याळ उभारले आहे.

पुरातत्वीय आणि भूवैज्ञानिक महत्त्व हे नीस खडकाच्या टेकडीवरील केम्पेगौडा टॉवरमुळे सिद्ध होते, जो डायनासोरच्याही आधीचा आहे... किमान ६५ दशलक्ष वर्षे जुना. या नीस खडकाच्या टेकडीवर केम्पेगौडा टॉवर आहे - हे बंगळूर शहराच्या संस्थापकाशी संबंधित एक स्मारक आहे. केम्पेगौडा यांनी बंगळूरच्या चार दिशा दर्शवण्यासाठी उभारलेल्या चार टॉवरपैकी हा एक आहे. या दिशांपर्यंत बंगळूरचा विकास होईल, अशी कल्पना या संस्थापकाने केली होती. आज हा टॉवर शहराच्या जवळजवळ मध्यभागी उभा आहे आणि तो एका अशाश्वत शहराच्या विकासाचे प्रतीक बनला आहे.

भौगोलिक महत्त्व हे त्याच्या स्थानाच्या अक्षांशात आहे. विषुववृत्ताच्या उत्तरेकडील १२ व्या अक्षांशावर असल्यामुळे बंगळूर शहराला वर्षभर आल्हाददायक हवामान लाभते. येथील उपपर्वतीय परिसंस्था या हवामानाच्या केंद्रस्थानी आहेत, ज्याला 'फुफ्फुसासारखी मोकळी जागा' मानले जाते. १९७० च्या दशकात लालबागच्या विस्तीर्ण हिरवळीवर धुक्याची चादर पसरलेली असे. बंगळूर हे दख्खनच्या पठारावरील सर्वात उंच ठिकाण असल्यामुळे येथील हवामान वर्षभर सौम्य राहते.

लालबाग हे एक जैविक नंदनवन आहे, जिथे स्थानिक आणि परदेशी अशा सुमारे २००० प्रकारच्या वृक्षांचे जतन केले जाते; तसेच पक्षीतज्ज्ञांनी येथे जमिनीवर वावरणारे, झाडांवर राहणारे आणि जलचर अशा २००० हून अधिक पक्ष्यांची नोंद केली आहे.

हर्बेरियम (वनस्पती संग्रह), ऑर्किडारियम, जपानी रॉक गार्डन, विविध पुतळे, बँडस्टँड्स, राष्ट्रपती आणि राजघराण्यातील व्यक्तींसारख्या मान्यवरांच्या हस्ते लावलेली आणि आता विशाल वृक्षांमध्ये रूपांतरित झालेली रोपे, द्वैवार्षिक पुष्पप्रदर्शनाचे आयोजन करणारे 'ग्लास हाऊस', इकेबानाचे वर्ग, स्थानिक गवताने बहरलेली विस्तीर्ण लॉन्स, फिरण्यासाठी खास तयार केलेले मार्ग, विविध उद्याने, औषधी वनस्पतींचे संवर्धन क्षेत्र, आल्हाददायक आणि शांत असे चालण्याचे मार्ग, डायनासोरच्या काळापूर्वीचे 'नाईस' (gneiss) खडकांचे टेकडीवजा पठार, बांबूची बेटे, छोटे प्राणीसंग्रहालय आणि एक तलाव... ही सर्व लालबागची अनमोल संपदा आहे.

येथे कृषी-तंत्रज्ञानातील प्रयोगांतून पिकांच्या बाबतीत शाश्वत उपाययोजना सिद्ध झाल्या आहेत, ज्यामुळे गरजूंना अन्नसुरक्षा मिळण्यास मदत झाली आहे. अशा यशस्वी प्रयोगांमुळे भारत सरकारसाठी पुढील धोरणात्मक चर्चांचा आणि निर्णयांचा मार्ग मोकळा होतो.जागतिक व्यापार संघटना (WTO), मुक्त व्यापार करार क्षेत्रे (Free Trade Agreement Zones) इत्यादींसारख्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारी संस्थांमध्ये.

अरे व्वा, इंडियन व्हेटर्नरी बायोलॉजिकल्सच्या शास्त्रज्ञांनी साध्यासुध्या खरबुजापासून रेबीज-विरोधी लस विकसित केली आहे! असे म्हणण्याचा मोह होतो की, कोणता ताडीचा रस एके दिवशी उच्च रक्तदाब किंवा मधुमेहासारख्या अंतःस्रावी विकारांवर इलाज करेल, ज्यांनी मानवजातीला महामारीच्या प्रमाणात ग्रासले आहे.

लालबाग वनस्पती उद्यानाचे सांस्कृतिक महत्त्व: इंग्रजी संस्कृतीचे चाहते कदाचित काचेच्या घराच्या रचनेने आणि शैलीने खूश होतील, जे हायड्रोपोनिक शेतीसारख्या फलोत्पादन प्रयोगांच्या किंवा व्हेटर्नरी बायोलॉजिकल्समधील प्रयोगांच्याही आधीचे आहे... पण बँडस्टँडला अधिक वैश्विक आकर्षण आहे. तसेच दर दोन वर्षांनी होणारे अत्यंत रंगीबेरंगी फुलांचे प्रदर्शनही. संपूर्ण बंगळूर आपल्या गणेश मूर्तींचे विसर्जन लालबागमध्ये करत असे, तेव्हा विभाग अधिकृत पाणबुड्यांना तैनात करत असे, जे मूर्ती विसर्जित करण्यापूर्वी फुलांची सजावट वेगळी करत असत. मातीच्या मूर्तींवरील पीओपी रंग तलावाच्या तळाशी झिरपत असल्याबद्दल पर्यावरणवाद्यांनी आक्षेप घेतला, त्यामुळे महानगरपालिकेने गणेशोत्सवानंतर विसर्जन टाकीची व्यवस्था केली. कर्नाटक सरकारने मूर्तिकारांना पीओपी/ऑइल पेंट वापरू नये असे वारंवार आवाहन केले आहे, कारण ते धोकादायक पदार्थ आहेत, परंतु बंगळूरकरांना रंगहीन, मातीचा गिलावा केलेल्या मूर्ती आवडत नाहीत. आज एका कौटुंबिक व्हॉट्सॲप ग्रुपवर एका चुलत भावाने म्हटले, “मालिनी, रंगहीन गणेश मूर्तींचा आग्रह धरण्यापूर्वी, पीओपी रंगवलेल्या गणेश मूर्तींच्या विसर्जनाचा आणि पर्यावरणाचा थेट संबंध सिद्ध झालेला नसल्यामुळे, कृपया पर्यावरण विभागाला औद्योगिक सांडपाणी तलावांमध्ये सोडण्यापासून रोखण्यास सांगा.” अशाच प्रतिगामी विचारसरणीमुळे आपली प्रगती खरोखरच खुंटली आहे.

त्याच नात्यागोत्यातील आणखी एका वृद्ध महिलेने, तिचे सर्व पाळीव मासे मेल्यानंतर, लालबागमध्ये तिच्या रंगीत गणेश मूर्तीचे विसर्जन करणे थांबवले आणि घरामागील मत्स्यालयात गणेश मूर्तीचे विसर्जन करण्यास सुरुवात केली.

भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण विभागाने कर्नाटक सरकारला एक तांत्रिक अहवाल सादर केला, ज्यात नीस खडकाची टेकडी कापणे अव्यवहार्य असल्याचे म्हटले आहे; त्यानंतर कर्नाटकच्या मुख्यमंत्र्यांनी विधानसभेत कोणतीही चर्चा किंवा वादविवाद न करता मंजूर झालेले विधेयक अचानक मागे घेतले.

लालबाग वनस्पती उद्यानाला युनेस्को जागतिक जैविक वारसा स्थळ म्हणून घोषित करण्याची हीच वेळ आहे.