आठवड्याच्या मधला चिंतन-संवाद ३९, २.०९.२०२६

 लालबाग बोटॅनिकल गार्डन्सचा (वनस्पती उद्यानाचा) अमूल्य जैविक आणि प्राणी-सृष्टीविषयक वारसा

२ सप्टेंबर २०२६

लेखिका: मालिनी शंकर

डिजिटल चर्चा

लालबाग बोटॅनिकल गार्डन्सची 'डी-नोटिफिकेशन' (अधिसूचना रद्द करण्याची) प्रक्रिया कायदेशीर ठरवणारे विधेयक कर्नाटक विधानसभेत कोणत्याही चर्चेविना किंवा वादविवादाविना मंजूर करण्यात आले. ३१ ऑगस्ट रोजी विधानसभेत मंजूर झालेले हे विधेयक ३ सप्टेंबर (गुरुवारी) मागे घेण्यात आले! परंतु, कायदेशीर वचनबद्धतेचा अभाव असल्याने लालबाग बोटॅनिकल गार्डन्सवरील धोका आता अधिकच गडद झाला आहे. जरी 'डी-नोटिफिकेशन'ची प्रक्रिया तूर्तास स्थगित असली, तरी लालबागचा किती भाग साफ केला जाईल (तोडला जाईल), यावर नियंत्रण ठेवणारी किंवा देखरेख करणारी कोणतीही यंत्रणा नाही. हे विधेयक शुक्रवारी संध्याकाळी सभागृहात मांडले गेले आणि सोमवारी पहाटे कोणत्याही चर्चेविना किंवा वादविवादाविना मंजूर केले गेले. ही एक फसवणूक आणि केवळ दिखाऊपणाची कृती आहे – आणि तीही अशा सत्ताधारी पक्षाकडून, जो आपल्या कायदेशीर प्रगल्भतेचा अभिमान बाळगतो आणि ज्याने गांधीजींच्या सत्याग्रह व अहिंसेवर आधारित सविनय कायदेभंगाच्या चिकाटीमुळे ब्रिटीश ध्वज खाली उतरवून सत्तेची धुरा अभिमानाने स्वीकारली होती. हे दर्शवते की, भावी पिढ्यांना कदाचित निषेधाचे किंवा संघर्षाचे महत्त्वच समजणार नाही.

जर CITES (वनस्पती आणि प्राण्यांच्या लुप्तप्राय प्रजातींच्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारावरील करार) च्या अंतर्गत निर्माण केलेल्या एखाद्या वनस्पती उद्यानाची अधिसूचना (डी-नोटिफिकेशनद्वारे) रद्द केली जाऊ शकत असेल, तर जैवविविधता कायद्याच्या सामर्थ्याबद्दल काय म्हणावे? साहजिकच, यात राजकीय प्रामाणिकपणा आणि वचनबद्धतेचा अभाव आहे आणि राजकीय वर्गामध्ये पर्यावरणीय जागरूकता व शिक्षणाचा पूर्णपणे अभाव दिसून येतो.

नेमके काय पणाला लागले आहे?

लालबाग बोटॅनिकल गार्डन्समध्ये असलेली प्रचंड वनस्पतिविषयक संपत्ती ही CITES च्या तरतुदींनुसारच निर्माण केली गेली आहे. या उद्यानात पुरातत्वीय आणि भूगर्भीय संपत्ती देखील आहे. पाइन (पाइन कोन्स असलेले), देवदार, पाम, ट्युलिप आणि गुलाबाची उद्याने, तसेच बॉम्बॅक्स मालाबारिकम (सावर/काटेसावर), बॉम्बॅक्स सेइबा आणि बाओबाब यांसारखी स्थानिक आणि परदेशी (non-endemic) झाडे CITES च्या कायदेशीर तरतुदींद्वारे जगाच्या विविध भागांतून येथे आणली गेली आहेत. या उद्यानात तयार होणाऱ्या 'पीट'चे (कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांचे) मूल्य इतके प्रचंड आहे की, ते भविष्यातील पिढ्यांसाठी शहरातील कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यास मदत करू शकते. जमिनीवरील त्याचे वनस्पतिविषयक मूल्य हे सध्याच्या मानवी आणि प्राणी-वनस्पती सृष्टीसाठी एका प्रभावी 'फुफ्फुसाचे' (शुद्ध हवा देणाऱ्या क्षेत्राचे) काम करते.

लेखिकेने स्वतः लालबाग बोटॅनिकल गार्डन्सच्या आवारात कोल्हे आणि एक भारतीय अजगर पाहिला आहे. या उद्यानात माकडे, ससे, खारी, मुंगूस आणि सोडून दिलेले पाळीव कुत्रे यांसारखे इतर सस्तन प्राणीही गुण्यागोविंदाने राहतात; त्यांना लालबाग किंवा इलेक्ट्रॉनिक्स सिटीमधील राजकीय संघर्षाची काहीच कल्पना नसते.

ही मानवजातीसाठी एक अमूल्य अशी वारसास्थळ-संपत्ती आहे. संपत्तीच्या (किंवा सार्वजनिक वाहतुकीच्या) समान वाटपाला नकार देणाऱ्या नवश्रीमंत वर्गासाठी जलदगती रस्ता बनवण्याच्या हट्टापायी, हजारो वर्षे जुन्या 'नाईस' (gneiss) खडकांच्या टेकडीवर बुलडोझर चालवण्याचा धोका पत्करणे कोणत्याही सरकारला परवडणारे नाही.

खडक फोडून बोगदे आणि महामार्ग तयार करणे अत्यंत धोकादायक असते. हजारो वर्षे जुन्या खडकाचा गाभा किंवा मूळ संरचना हाताळताना कोणताही भूगर्भशास्त्रज्ञ किंवा तंत्रज्ञान फारशी मदत करू शकत नाही. उत्तराखंडमधील 'सिल्क्यारा बोगदा' बचाव मोहिमेची आठवण आहे ना? कदाचित कर्नाटकचे मुख्यमंत्री असा युक्तिवाद करतील की हिमालयातील परिसंस्था अधिक संवेदनशील आहे आणि तिथे बोगद्याद्वारे महामार्ग बांधणे अधिक जोखमीचे आहे.

पण मला सांगा मुख्यमंत्री महोदय, लालबागमधील 'नाईस' खडकांच्या टेकडीचा पाया (bedrock) खोदण्यासाठी तुम्हाला कोणता भूगर्भशास्त्रज्ञ किंवा तंत्रज्ञान मदत करू शकेल? टेकडीवर बुलडोझर चालवण्याचे परिणाम अनपेक्षित आणि गंभीर असू शकतात, कारण अशी कृती यापूर्वी कधीही झालेली नाही. शिवाय, वर नमूद केल्याप्रमाणे तिथे अशा काही पर्यावरणीय संरचना आहेत ज्यांना दुसरा कोणताही पर्याय नाही किंवा ज्यांची जागा दुसरी कोणतीही गोष्ट घेऊ शकत नाही.

जर वाहतूक व्यवस्था सध्याच्या स्वरूपात टिकण्यासारखी नसेल, तर मुख्यमंत्री महोदय, तिला शाश्वत बनवा. वाहतुकीची घनता कमी करण्यासाठी वाहतूक व्यवस्थापनाची गरज आहे; यासाठी रोपवेज, जेट पॅक्स, सार्वजनिक वाहतुकीची विविध साधने, आर्थिक प्रोत्साहन व निर्बंध, पर्यायी रस्ते, इंधन पुरवठ्याचे रेशनिंग, कार-पूलिंग आणि इलेक्ट्रिक वाहने यांचा वापर करता येईल. उड्डाणपूल बांधणे आणि रस्त्यांची रुंदी वाढवणे - हे उपाय पूर्णपणे निरर्थक ठरल्याचे अलीकडील प्रयोगांवरून दिसून आले आहे. यामुळे वाहतूक कोंडी केवळ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी सरकली आहे, ती कमी झालेली नाही. लालबागचा नाश करण्याऐवजी वाहतुकीची कोंडी सोडवण्यासाठी मानवनिर्मित असे अनेक पर्याय शोधले जाऊ शकतात.

समस्येचे मूळ अनेक वाहनांची मालकी आणि सॉफ्टवेअर क्षेत्रातील नवश्रीमंत वर्गाचा सार्वजनिक वाहतूक वापरण्यास असलेला वेडेपणाचा विरोध यात दडलेले आहे. नाही, कोणत्याही परिस्थितीत लालबागच्या जमिनीचा दर्जा बदलण्यास (denotifying) किंवा ती जमीन इतर कामांसाठी वापरण्यास आमचा ठाम विरोध आहे. एखाद्या वनस्पति उद्यानाचा दर्जा रद्द करणे कदाचित तुलनेने सोपे असेल, पण मुख्यमंत्री महोदय, वनस्पती आणि प्राणीसंपदेने समृद्ध असलेले असे उद्यान सध्याचे किंवा भविष्यातील राजकारणी पुन्हा निर्माण करू शकतील का? पुन्हा एकदा विचार करा. 

अधिक माहितीसाठी लिंक्स:

https://www.ataavi.org/event/bird-walk-at-lal-bagh-bengaluru/

https://horticulturedir.karnataka.gov.in/21/lalbagh/en

https://karnatakatourism.org/en/attractions/lalbagh-botanical-garden/

https://www.instagram.com/reels/DOTOIi6CB-U/

https://ebird.org/hotspot/L2639177/bird-list

https://lalbaghgardenn.in/rare-trees-in-lalbagh/