हप्ताको मध्यतिरको छलफल ४१, १६.०९.२०२६

 भारतमा उल्लङ्घनमा CITES कानूनको बढी अभ्यास गरिन्छ # UNCBD COP १७ पर्दा उठाउने

मालिनी शंकरद्वारा

डिजिटल प्रवचन

सम्भवतः बोर्नियो / मलेसिया वा इन्डोनेसियाबाट परित्याग गरिएका ओराङ्गुटानहरूको खोज र उद्धारले गत हप्ता ठूलो समाचार शीर्षक बनायो। समाचार एङ्करहरूले पूर्वी एसियाबाट हजारौं किलोमिटर टाढाबाट ओराङ्गुटानहरू बेचबिखन गरिएको भनेर चिच्याइरहेका थिए। त्यो आफैंमा रमाइलो समाचार बन्यो किनभने उनीहरूलाई ओराङ्गुटानहरू कहाँबाट आएका हुन् भनेर स्पष्ट रूपमा थाहा थिएन, र समाचार एङ्करहरूलाई निश्चित रूपमा थाहा थिएन कि चकित विचलित बच्चा ओराङ्गहरूले कति 'हजारौं' किलोमिटर निसास्सिएको अवस्थामा यात्रा गरेका हुन सक्छन्।

एसियामा ओराङ्गुटानहरू अफ्रिकाका ग्रे र सिल्भरब्याक गोरिल्लाहरूसँग मेल खान्छ। बहासामा ओराङ्गुटान शब्दले लगभग 'एसियाको' मूल बाँदरलाई अनुवाद गर्छ।

ओराङ्गुटान जस्ता आकर्षक स्तनधारी जनावरहरू मात्र होइनन् तर हात्ती, बाघ, चितुवा, हिउँ चितुवा, मयूर, काकाटु, सबै प्रकारका भालु, धब्बेदार मृग, मकाउ, सुरु कछुवा, अजिंगर पनि, र अन्य (विषालु नभएका) बोआहरू घरपालुवा जनावरको व्यापारको अधीनमा र जोखिममा छन्, त्यसैले जंगली जनावरहरूबाट आक्रमण गरिन्छ।

यस्ता विषयमा जानकार अधिकारकर्मीहरू भन्छन्, "यसको कार्यशैली भनेको ओराङउटानजस्ता संवेदनशील जीवका बच्चालाई तिनको प्राकृतिक बासस्थानबाट अलग्याउनु, भ्रष्ट सीमा सुरक्षाकर्मी र भन्सार अधिकारीहरूको मिलेमतोमा तस्करी गर्नु र तिनलाई निसासिने खालका कन्टेनरमा राखेर विश्वभर ओसारपसार गर्नु हो। फेला पर्ने डरले, ओडिसामा यसै महिना भएको ओराङउटानसम्बन्धी घटनाका दोषीजस्ता तस्करहरूले आफूले ओसारपसार गरिरहेका जीवहरूलाई अलपत्र छोडेर भाग्छन्।"

कम्तीमा यस घटनामा भने तस्करी गरिएका लोपोन्मुख एसियाली बाँदर प्रजाति (एप्स) लाई सुरक्षित रूपमा उद्धार गरियो। प्रायःजसो आकर्षक स्तनधारी जीव र सुन्दर चराहरू सर्कस कम्पनी, निजी गैरकानुनी चिडियाखाना र वन्यजन्तु पुनर्स्थापना केन्द्रमा पुग्ने वा गैरकानुनी घरपालुवा जनावरको व्यापारको सिकार हुने गर्छन्। अनुसन्धान जारी छ र यसबाट ती निर्दोष जीवहरू खरिद गर्न आदेश दिने व्यक्तिहरूको पहिचान हुने आशा गरिएको छ। केही क्षेत्रीय च्यानलहरूले १४ सेप्टेम्बर सोमबार रिपोर्ट गरेअनुसार, अपहरण वा तस्करी गरिएका ओराङउटानका बच्चाहरू छिमेकी राज्य पश्चिम बंगालको दिघास्थित एउटा होटलमा लगिँदै थिए (जुन ठाउँ ती बच्चा ओराङउटानहरू अलपत्र अवस्थामा फेला परेको बालासोरबाट धेरै टाढा छैन)। अवैध सिकार तथा वन्यजन्तु अपराध वा तस्करी रोक्ने क्षेत्रमा काम गर्नेहरूका अनुसार वन्यजन्तुको व्यापारका धेरै तहहरू हुन्छन्। यदि ती ओराङउटानका बच्चाहरू पश्चिम बंगालको दिघास्थित कुनै होटल सञ्चालकको जिम्मामा लगिँदै थिए भन्ने कुरा पुष्टि भए पनि, ती व्यक्तिले स्वामित्व अस्वीकार गर्दै 'अमुक व्यक्तिको निर्देशनमा यसो गरिएको' भनी पन्छिन सक्छन्। यसमा नगदको लेनदेन हुने र कुनै डिजिटल कारोबारको रेकर्ड (डिजिटल मनी ट्रेल) नहुने भएकाले वन्यजन्तु व्यापारका मुख्य नाइकेहरूलाई पक्राउ गर्न लगभग असम्भव हुन्छ।

तस्करी गरिएका वन्यजन्तु खरिद गर्ने व्यक्ति वन्यजन्तु अपराधको शृङ्खलामा नवौं वा दसौं तहमा हुन सक्छन्। वन्यजन्तु समात्ने सिकारीहरूले ती जनावरलाई पाँच-छ तहका मानिसहरूमार्फत अघि बढाउँछन् र अन्त्यमा ती जनावर खरिदका लागि पैसा तिर्ने व्यक्तिको हातमा पुग्छन्।

भारतमा 'एक्जोटिक' (विदेशी वा गैर-स्थानीय) वन्यजन्तु जफत हुनेबित्तिकै तिनको संरक्षणको प्रश्न उठ्छ। त्यसैले हाल जफत गरिएका वन्यजन्तुहरू ओडिसाको नन्दनकानन चिडियाखानामा रहेको 'जु अथोरिटी अफ इन्डिया' (Zoo Authority of India) को जिम्मामा राखिएका छन्। बच्चाहरूको स्वास्थ्य स्थिर भएपछि र डीएनए (DNA) नमूनामार्फत आनुवंशिक पहिचान (जेनेटिक ट्रेसिङ) गरिसकेपछि, तिनलाई CITES को निगरानीमा इन्डोनेसिया पठाइनुपर्छ। त्यहाँ वैज्ञानिकहरूले ओराङउटानका बच्चाहरूलाई तिनको नजिकैको जंगलमा पुनःस्थापना गर्न सक्नेछन् भन्ने आशा गरिन्छ, ताकि तिनका आमाहरू आफ्ना हराएका बच्चाहरूसँग पुनः मिलन गर्न सकून्। तबसम्म सबै वन्यजन्तु प्रेमीहरू उत्सुकता र चिन्ताका साथ प्रतीक्षा गरिरहेका छन्। तर... यस्ता घटनाहरूमा हालसम्म भारतीय अधिकारीहरूले 'भारतीय वन्यजन्तु संरक्षण कानुनहरू भारतीय वन्यजन्तुमा मात्र लागू हुन्छन्, विदेशी वन्यजन्तुमा होइन' भन्ने तर्क गर्दै आएका छन्। जब कुनै भारतीय वन्यजन्तु अधिकारीले तिनलाई 'विदेशी' वा 'गैर-स्थानीय' (non-native) वन्यजन्तु भनेर घोषणा गर्छन्, तब वन्यजन्तु 'अनाथालय' (orphanages) हरूका लागि तिनलाई प्राप्त गर्नु कानुनी बन्छ। त्यसपछि 'वान्तारा' (Vantara), 'गणपति सच्चिदानन्द आश्रमको वन्यजन्तु अनाथालय' वा 'मद्रास क्रोकोडाइल ट्रस्ट बैंक' (MCBT) ले तिनलाई आफ्नो जिम्मामा लिन्छन्। कम्तीमा MCBT सँग गैर-नाफामुखी कानुनी हैसियत छ। तर 'वान्तारा' भने एउटा निजी चिडियाखाना हो जहाँ वन्यजन्तुहरूलाई 'प्रदर्शनी' का रूपमा राखिन्छ र जीवहरूलाई प्रदर्शन गरेर पैसा कमाइन्छ। दोस्रो संस्था, मैसुर नजिकैको 'गणपति सच्चिदानन्द आश्रम' सँग पनि विभिन्न रङ्गीन 'मकाउ' (Macaws) चराहरूको ठूलो समूह नै आफ्नो जिम्मामा छ। पक्कै पनि वान्तारामा वन्यजन्तु अस्पताल छ र घाइते वन्यजन्तुले उपचार पाउँछन्। तर उनीहरूसँग CITES प्रमाणपत्र छ कि छैन र उपचारपछि घाइते वन्यजन्तुलाई ती भेटिएको प्राकृतिक बासस्थानमै फिर्ता पठाइन्छ कि पठाइँदैन भन्ने कुरा अझै स्पष्ट छैन। यी दुवै विषयमा सार्वजनिक जानकारी वा कागजात उपलब्ध हुनु आवश्यक छ।

मैसुर नजिकैको गणपति सच्चिदानन्द आश्रमको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा, गैरकानुनी रूपमा राखिएका मकाउ चराहरूलाई मुक्त गर्न छापा मार्न आएका वन अधिकारीहरूलाई घुस खुवाउन कति सजिलो थियो भन्ने कुराले बढी चर्चा पायो।

भारतीय वन्यजन्तु अधिकारीहरूले गैर-स्थानीय वन्यजन्तुहरू भारतीय वन्यजन्तु कानुन वा वन विभागको संरक्षण दायरामा नपर्ने घोषणा गरे; र आश्चर्यको कुरा त के भने, निजी नागरिक वा व्यावसायिक चिडियाखानाहरूलाई मकाउ, काकातुवा (Cockatoos), ओराङउटान (Orangutans) र हिउँ चितुवा (Snow Leopards) जस्ता गैर-स्थानीय वन्यजन्तुहरू कानुनी रूपमा पाल्ने अनुमति दिइयो।