ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଚିନ୍ତନ ୪୧, ୧୬.୦୯.୨୦୨୬

ଭାରତରେ CITES (ସାଇଟ୍ସ) ନିୟମାବଳୀର ଉଲ୍ଲଂଘନ ହିଁ ଅଧିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ # UNCBD COP 17 ପୂର୍ବାଭାସ

ଲେଖିକା: ମାଲିନୀ ଶଙ୍କର

ଡିଜିଟାଲ୍ ଆଲୋଚନା

ଗତ ସପ୍ତାହରେ ବୋର୍ଣ୍ଣିଓ/ମାଲେସିଆ କିମ୍ବା ଇଣ୍ଡୋନେସିଆରୁ ଚୋରା ଚାଲାଣ ହୋଇ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଥିବା ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍‌ (Orangutan) ଗୁଡ଼ିକର ଖବର ବେଶ୍ ଚର୍ଚ୍ଚାର ବିଷୟ ପାଲଟିଥିଲା। ନ୍ୟୁଜ୍ ଆଙ୍କର୍‌ମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହୁଥିଲେ ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବ ଏସିଆରୁ ହଜାର ହଜାର କିଲୋମିଟର ଦୂରରୁ ଚୋରା ଚାଲାଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହା ନିଜେ ଏକ ହାସ୍ୟାସ୍ପଦ ଖବର ଥିଲା କାରଣ ସେହି ଆଙ୍କର୍‌ମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜାଣିନଥିଲେ ଯେ ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍‌ମାନେ ପ୍ରକୃତରେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଥାନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜାଣିନଥିଲେ ଯେ ଅଣନିଶ୍ୱାସୀ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ସେହି ଭୟଭୀତ ଓ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ଶିଶୁ ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍‌ମାନେ ପ୍ରକୃତରେ କେତେ 'ହଜାର' କିଲୋମିଟର ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବେ।

ଏସିଆର ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍‌ମାନେ ଆଫ୍ରିକାର ଗ୍ରେ (Grey) ଏବଂ ସିଲଭରବ୍ୟାକ୍ (Silverback) ଗରିଲା ସହିତ ସମାନ ଶ୍ରେଣୀର ଅଟନ୍ତି। 'ବାହାସା' (Bahasa) ଭାଷାରେ 'ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ମୋଟାମୋଟି ଭାବେ 'ଏସିଆର ମୂଳ ବାନର ଜାତୀୟ ପ୍ରାଣୀ' (native ape of Asia) ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

କେବଳ ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍ ଭଳି ଆକର୍ଷଣୀୟ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ହାତୀ, ବାଘ, ଚିତାବାଘ, ହିମାଳୟୀ ଚିତାବାଘ (snow leopard), ମୟୂର ଓ କକାଟୁ ଭଳି ପକ୍ଷୀ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭାଲୁ, ଚିତା ହରିଣ (Spotted Deer), ମ୍ୟାକାଓ (Macaws), ଷ୍ଟାର୍ କଇଁଛ (star tortoises), ଏପରିକି ଅଜଗର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ (ବିଷହୀନ) ବୋଆ (Boas) ସାପ ମଧ୍ୟ ପୋଷା ପ୍ରାଣୀ ବ୍ୟବସାୟର ଶିକାର ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଫଳସ୍ୱରୂପ ଜଙ୍ଗଲରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜବତ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ବିଷୟରେ ଅବଗତ ଥିବା କର୍ମୀମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ, ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟଶୈଳୀ ହେଉଛି ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍ ଭଳି ଅସହାୟ ଶିଶୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସସ୍ଥଳୀରୁ ଅଲଗା କରିବା, ଦୁର୍ନୀତିଗ୍ରସ୍ତ ସୀମା ସୁରକ୍ଷାକର୍ମୀ ଓ କଷ୍ଟମ୍ସ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ସହ ମିଶି ସେମାନଙ୍କୁ ଚୋରା ଚାଲାଣ କରିବା ଏବଂ ଶ୍ୱାସରୁଦ୍ଧକର ପରିବେଶ ଥିବା କଣ୍ଟେନରରେ ଭର୍ତ୍ତି କରି ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ପଠାଇବା। ଧରାପଡ଼ିବା ଭୟରେ, ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ମାସରେ ଘଟିଥିବା ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍ ଘଟଣାର ଅପରାଧୀଙ୍କ ଭଳି ଚାଲାଣକାରୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଣାଯାଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପଳାୟନ କରନ୍ତି।

ଅନ୍ତତଃ ଏହି ଘଟଣାରେ, ଚୋରା ଚାଲାଣ ହେଉଥିବା ବିଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ଏସୀୟ ବାନର ଜାତୀୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇପାରିଛି। ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ପକ୍ଷୀମାନେ ସର୍କସ୍ କମ୍ପାନୀ, ବେଆଇନ ଘରୋଇ ଚିଡ଼ିଆଖାନା ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ପୁନର୍ବାସ କେନ୍ଦ୍ରରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି କିମ୍ବା ବେଆଇନ ପୋଷା ପ୍ରାଣୀ ବ୍ୟବସାୟର ଶିକାର ହୁଅନ୍ତି। ତଦନ୍ତ ଚାଲିଛି ଏବଂ ଆଶା କରାଯାଉଛି ଯେ ଏହି ନିରୀହ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ କିଣିବା ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରିବ। କିଛି ଆଞ୍ଚଳିକ ଚ୍ୟାନେଲ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୪ ତାରିଖ ସୋମବାର ଦିନ ଖବର ପ୍ରସାରଣ କରିଥିଲେ ଯେ ଅପହୃତ କିମ୍ବା ଚୋରା ଚାଲାଣ ହେଉଥିବା ଶିଶୁ ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍‌ମାନଙ୍କୁ ପଡ଼ୋଶୀ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଦୀଘା ସ୍ଥିତ ଏକ ହୋଟେଲକୁ ନିଆଯାଉଥିଲା (ଯାହା ବାଲେଶ୍ୱରରୁ ବେଶୀ ଦୂର ନୁହେଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଶିଶୁ ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍‌ମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମିଳିଥିଲା)। ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଶିକାର ଏବଂ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଅପରାଧ/ଚାଲାଣ ରୋକିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କୁହନ୍ତି ଯେ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ବ୍ୟବସାୟର ଅନେକ ସ୍ତର ରହିଛି। ଯଦିଓ ଏହା ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇପାରେ ଯେ ଶିଶୁ ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍‌ମାନଙ୍କୁ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଦୀଘାରେ ଥିବା ଜଣେ ହୋଟେଲ ମାଲିକଙ୍କ ନିକଟକୁ ନିଆଯାଉଥିଲା, ତଥାପି ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ମାଲିକାନାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହିପାରନ୍ତି ଯେ ଏହା ଅନ୍ୟ କାହାର ନିର୍ଦ ଏପରି କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଭାରତୀୟ ଅଧିକାରୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ କୁହନ୍ତି ଯେ ଭାରତୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ ଆଇନ୍ କେବଳ ଦେଶୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ବିଦେଶୀ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଭାରତୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଧିକାରୀ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ 'ଏକ୍ସୋଟିକ୍' (ବିଦେଶୀ/ଅଣ-ସ୍ଥାନୀୟ) ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ 'ଅନାଥାଶ୍ରମ' (orphanages) ପାଇଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଆଇନଗତ ଭାବେ ବୈଧ ହୋଇଯାଏ। ତା’ପରେ 'ଭାନ୍ତାରା' (Vantara), ଗଣପତି ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ଆଶ୍ରମର ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅନାଥାଶ୍ରମ କିମ୍ବା ମାଡ୍ରାସ୍ କ୍ରୋକୋଡାଇଲ୍ ଟ୍ରଷ୍ଟ ବ୍ୟାଙ୍କ (MCBT) ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ନିଅନ୍ତି। MCBTର ଅନ୍ତତଃ ପକ୍ଷେ ଏକ 'ଲାଭ-ନିରପେକ୍ଷ' (not-for-profit) ଆଇନଗତ ମାନ୍ୟତା ରହିଛି। କିନ୍ତୁ 'ଭାନ୍ତାରା' ହେଉଛି ଏକ ଘରୋଇ ଚିଡ଼ିଆଖାନା ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ କେବଳ 'ପ୍ରଦର୍ଶନୀ' ପାଇଁ ରଖାଯାଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଚିଡ଼ିଆଖାନା ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ କରେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନଟି ହେଉଛି ମହୀଶୂର ନିକଟସ୍ଥ ଗଣପତି ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ଆଶ୍ରମ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର 'ମ୍ୟାକୋ' (Macaw) ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ରଖାଯାଇଛି। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ 'ଭାନ୍ତାରା'ରେ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଡାକ୍ତରଖାନା ଅଛି ଏବଂ ଆହତ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ସେଠାରେ ଚିକିତ୍ସା ସୁବିଧା ପାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ CITES ପ୍ରମାଣପତ୍ର ଅଛି କି ନାହିଁ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା ପରେ ଆହତ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସସ୍ଥଳୀକୁ (ଯେଉଁଠାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଥିଲା) ଫେରାଇ ଦିଆଯାଉଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟି ବିଷୟରେ ସର୍ବସାଧାରଣରେ ତଥ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ମହୀଶୂର ନିକଟସ୍ଥ ଗଣପତି ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ଆଶ୍ରମ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ବେଆଇନ ଭାବେ ରଖାଯାଇଥିବା 'ମ୍ୟାକୋ' ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ବନ ବିଭାଗ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଲାଞ୍ଚ ଦେବା କେତେ ସହଜ ଥିଲା, ତାହା ଅଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚାର ବିଷୟ ପାଲଟିଥିଲା।

ଭାରତୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଏକ...ଏବଂ ସେଥିରୁ ଅର୍ଥ ଉପାର୍ଜନ କରିବା।

ଏହା CITES ଆଇନରେ ଥିବା ତ୍ରୁଟିକୁ ସୂଚିତ କରେ। 'ବିଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ପ୍ରଜାତିର ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମ୍ମିଳନୀ' ବା CITES ର ନିୟମାବଳୀକୁ 'ଭାରତୀୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ ଆଇନ, ୧୯୭୨'ରେ ଥିବା ତ୍ରୁଟି ଯୋଗୁଁ ବାରମ୍ବାର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରାଯାଉଥିଲା। ତେବେ, ଭାରତ ୨୦୨୨ ମସିହାରେ 'ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ ଆଇନ, ୧୯୭୨'ର ସମ୍ପୃକ୍ତ ଧାରାଗୁଡ଼ିକରେ ସଂଶୋଧନ କରିଛି। ଏଥିରେ ଜବତ କରିବା, ବାଜ୍ୟାପ୍ତ କରିବା, ଅପରାଧ, ଦଣ୍ଡବିଧାନ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀକରଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଯାଇଛି। ୨୦୨୨ ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମଦାନୀ ହୋଇଥିବା ବା ବିଦେଶୀ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ (ଯେପରିକି ଏହି ଛୋଟ ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍‌ଗୁଡ଼ିକ) କୁ 'ଅନୁସୂଚୀ-୧' (Schedule 1) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି; ଯାହା ରୟାଲ୍ ବେଙ୍ଗଲ୍ ବାଘ, ହିମାଳୟର ହିମ-ଚିତା (Snow Leopard), ମୟୂର କିମ୍ବା କୁମ୍ଭୀର ସହିତ ସମାନ ମାନ୍ୟତା ପାଇବ।

କେବଳ ଚୋରା ଚାଲାଣ ହୋଇଥିବା ଓରାଙ୍ଗୁଟାନ୍‌ଗୁଡ଼ିକର ଜିନ୍‌ଗତ ଉତ୍ସ (genetic pool) ବା ବଂଶଗତ ପରିଚୟ ଖୋଜିବା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ଆବଶ୍ୟକତା ନୁହେଁ। ଏହି ଚୋରା ଚାଲାଣ ଚକ୍ରକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମୁଁ କଷ୍ଟମ୍ସ ଅଧିକାରୀ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବୈଜ୍ଞାନିକ, ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ ସଂସ୍ଥା (NGO) ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଜାହାଜର କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ସହ କଥା ହୋଇଥିଲି। ଫଳରେ ଯେଉଁ ଚିତ୍ର ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛି, ତାହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଘଟଣାକ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ସଠିକ୍ ସଂଯୋଗର ଅଭାବ ରହିଛି।

ସମ୍ଭାବନା ୧: ଏହା ବିନା କୌଣସି ପୂର୍ବ ସୂଚନାରେ ଏକ ମାଛଧରା ଟ୍ରଲର୍ ଯୋଗେ ଆସିଥିଲା ​​ଏବଂ କଷ୍ଟମ୍ସର ସାମୁଦ୍ରିକ ଶାଖା ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ିଥିଲା। ପରେ ଏହାକୁ କୌଣସି NGOକୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା କଷ୍ଟମ୍ସ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ବିଦେଶୀ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବାର ବୋଝ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।

ସମ୍ଭାବନା ୨: ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଚୋରା ଚାଲାଣକାରୀମାନେ ଏହି ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ବସ୍ତୁ (ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ) କୁ ମାଛଧରା ଟ୍ରଲର୍‌କୁ ହସ୍ତାନ୍ତ