आठवड्याच्या मधले चिंतन ३८, २६.०८.२०२६

 या वर्षीच्या 'एल निनो'च्या (El Nino) परिणामांचा सामना करण्यासाठी आपण सज्ज आहोत का? येथे एक प्राथमिक तपास-सूची (चेकलिस्ट) दिली आहे.

मालिनी शंकर

डिजिटल चर्चा

या वर्षीच्या 'एल निनो'ची बरीच चर्चा होत आहे. पण आपण प्रत्यक्षात किती सज्ज आहोत? यातून कोणते धडे घेतले गेले आहेत आणि त्यांची सार्वजनिक स्तरावर नोंद ठेवली गेली आहे? २००९ आणि १९९८ मध्ये 'एल निनो'मुळे नैऋत्य मान्सून निष्फळ ठरला होता आणि त्यानंतर ईशान्य मान्सूनने दक्षिण भारतात प्रचंड हाहाकार माजवला होता. अमेरिकेच्या 'नॅशनल ओशनोग्राफिक अँड ॲडमिनिस्ट्रेटिव्ह ॲडमिनिस्ट्रेशन'ने (NOAA) २००९ मध्ये एका प्रसिद्धीपत्रकात नमूद केले होते की, नासाच्या 'अक्वा' उपग्रहावरील 'ॲडव्हान्स्ड मायक्रोवेव्ह स्कॅनिंग रेडिओमीटर फॉर ईओएस' (AMSR-E) कडून २६ जुलै रोजी मिळालेल्या माहितीवर आधारित, समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानातील विसंगती दर्शविणाऱ्या प्रतिमेमध्ये 'एल निनो'ची (El Niño) स्थिती स्पष्टपणे दिसून येते. ही सध्याची आकडेवारी NOAA च्या विविध मोहिमांमध्ये वापरल्या गेलेल्या 'ॲडव्हान्स्ड व्हेरी हाय रिझोल्यूशन रेडिओमीटर्स'द्वारे मोजलेल्या दीर्घकालीन सरासरी तापमानाशी (१९८५-१९९७) तुलना करून तपासली जाते.

यावेळीही, २०२६ मध्ये 'एल निनो'चा प्रभाव पूर्णपणे धडकलेला नसला तरी, जुलै २०२६ पासून भारताच्या किनारपट्टीवर आणि भूभागावर त्याचा परिणाम स्पष्टपणे जाणवू लागला आहे. त्याआधीचा उन्हाळाही नेहमीप्रमाणेच तीव्र होता. दक्षिण पॅसिफिक महासागरातील पाण्याखालील पर्वतांच्या (seamounts) उद्रेकांमुळे 'एल निनो'ची निर्मिती होते, ज्यामुळे जगाच्या प्रत्येक भागातील हंगामी हवामानात असंतुलन निर्माण होते. हवामानातील हे अवेळी बदल भौगोलिकदृष्ट्या एकमेकांवरही परिणाम करतात. ही एक अत्यंत गुंतागुंतीची प्रक्रिया आहे.

त्यामुळे, हवामानातील या अवेळी बदलांचा सामना करण्यासाठी आपण किती सज्ज आहोत? मुसळधार पावसाऐवजी जुलैमध्ये उष्ण आणि कोरडे हवामान? यामुळे हवामान चक्रांचे वेळापत्रक विस्कळीत होऊन ते अयोग्य ऋतूंमध्ये सरकते. याचा परिणाम अन्नसुरक्षा, घरे आणि निवारा, स्थलांतरासाठीची पायाभूत सुविधा व व्यवस्थापन, तसेच समाजातील दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) घटकांसाठी अन्न केंद्रे (किंवा 'सूप किचन्स') इत्यादींवर होईल.

शहरे आणि ग्रामीण भागांत पूरस्थिती रोखण्यासाठी काय तयारी केली आहे? दरडोई अन्नधान्याचा साठा करण्यासाठी कोणते प्रशासकीय उपाय योजले आहेत? पुराची शक्यता लक्षात घेऊन, वृद्ध आणि अशक्त व्यक्तींसाठी सोयीस्कर ठरतील असे बहुउद्देशीय आपत्ती निवारण निवारे (disaster shelters) उभारले आहेत का? लोकसंख्येच्या (आपत्तीच्या काळात विस्थापित होऊ शकणाऱ्या) प्रमाणात पुरेसे आपत्ती निवारण निवारे उपलब्ध आहेत का? यासाठी, 'एल निनो'मुळे आलेल्या मागील पुराच्या वेळी किती लोक विस्थापित झाले होते, याची माहिती असणे आवश्यक आहे. पण आपल्याकडे तर गेल्या दशकातील जनगणनेची आकडेवारीही उपलब्ध नाही? "मग आपण पायाभूत सुविधांचे नियोजन कसे करणार?" असा प्रश्न एक कर्तव्यदक्ष राजकारणी—एक दुर्मिळ आणि सचोटीने काम करणारे मुख्यमंत्री—विचारतात.

 येणाऱ्या पुराच्या तयारीसाठी, प्रत्येक नागरिकाच्या घराच्या मालकी हक्काची कागदपत्रे डिजिटल स्वरूपात जतन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे; जेणेकरून पूर आल्यास आणि मूळ कागदपत्रे नष्ट झाल्यास, नुकसानभरपाईचे दावे निकाली काढण्यासाठी या डिजिटल कागदपत्रांची मदत होईल.

 भारतासारख्या देशात, आपत्ती निवारण निवाऱ्यांची रचना आणि नियोजन अशा प्रकारे केले पाहिजे की त्यात जास्तीत जास्त १००० लोकांना सामावून घेता येईल. एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर स्वयंपाक करण्यासाठी लागणाऱ्या भांड्यांचा विचार करा! आपल्याला एकाच वेळी ५ लिटर चहा बनवणेही कठीण वाटेल!

 घरांच्या आत पाणी शिरू नये म्हणून निवारा केंद्रे खांबांवर (स्टिल्ट्सवर) उभारली जावीत.

 निवारा केंद्रांमध्ये स्वयंपाकासाठी पुरेशी जागा आणि आपत्तीग्रस्तांसाठी अन्न शिजवण्याची पुरेशी सोय असणे आवश्यक आहे.

 स्थलांतराच्या सूचना केवळ ब्रेल लिपीतच नव्हे, तर विविध भाषा आणि सांकेतिक भाषेतही दिल्या जाव्यात. तसेच, व्हीलचेअर वापरणाऱ्या व्यक्तींची काळजी घेणारे किंवा त्यांना मदत करणारे, आणि मानसिक आजार (उदा. सेरेब्रल पाल्सी/स्पास्टिक्स, स्किझोफ्रेनिया, बायपोलर डिसऑर्डर) किंवा अर्धांगवायू/हालचालीत अडथळा असलेल्या व्यक्तींच्या सहाय्यकांनाही या सूचना दिल्या जाव्यात.

 निवारा केंद्रांमध्ये आपत्तीग्रस्तांना आरामदायी गाद्यांवर झोपण्यासाठी पुरेशी जागा असावी; वातानुकूलित यंत्रणेची (एसी) गरज भासू नये म्हणून तिथे हवा खेळती राहण्याची (क्रॉस व्हेंटिलेशनची) उत्तम सोय असावी.

 पुरेसे अन्नधान्य आणि पौष्टिकतेचा विचार करून स्वच्छ व आरोग्यदायी पद्धतीने शिजवलेले अन्न उपलब्ध असावे. NDMA च्या प्रमाणित कार्यपद्धतीनुसार (SOP), जिल्हा प्रशासनाकडे दरडोई गरजेनुसार ६० दिवसांचे अन्नधान्य साठा म्हणून ठेवणे अनिवार्य आहे. भारतासाठी अभिमानाची गोष्ट म्हणजे, आशियाई त्सुनामीनंतरच्या पुनर्प्राप्ती काळात त्सुनामीचा फटका बसलेल्या अंदमान-निकोबार बेटांवर उपासमारीमुळे एकही मृत्यू झाला नाही. ग्रेट निकोबार बेटावरील (भारताचा सर्वात दक्षिणेकडील प्रदेश) एका रहिवाशाने आपल्या उजव्या हाताचा तळहात वाटीसारखा करून मला सांगितले, "प्रशासन आम्हाला प्रत्येक जेवणात इतकी खिचडी द्यायचे; त्याने पोट पूर्ण भरायचे नाही, पण भूक भागवण्यासाठी ते पुरेसे होते."

 "स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याची कमतरता नव्हती, जरी त्याचे वाटप मर्यादित (रेशनिंग) केले जात होते," असे तामिळनाडूतील त्सुनामीतून वाचलेल्या एका मच्छिमाराने सांगितले.

 एका निवारा केंद्रात प्रत्येक शौचालयाचा वापर तासाला जास्तीत जास्त तीन व्यक्ती करतील, अशा प्रमाणात शौचालयांची संख्या असावी. शौचालयांचे निर्जंतुकीकरण (सॅनिटायझेशन) तासाला तीन व्यक्तींच्या वापराच्या हिशोबाने नियोजित केले जावे.

 शौचालये व्हीलचेअर वापरकर्ते, तसेच अशक्त आणि आजारी व्यक्तींसाठी सोयीस्कर असावीत. निवारा केंद्रांमध्ये दिव्यांग, अशक्त आणि आजारी व्यक्तींना शौचालयाचा वापर करण्यासाठी स्वयंसेवकांनी मदत करावी: हालचालीत अडथळा असलेल्या व्यक्तींच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी टॉयलेट सीट किंवा बाउलला काढता येण्याजोगे 'रायझर्स' (उंची वाढवणारे भाग) बसवले जावेत. वृद्ध आणि अत्यंत अशक्त व्यक्तींना टॉयलेट सीटवर बसण्यासाठी किंवा तिथून उठण्यासाठी मदतीची आवश्यकता असते.

 कदाचित काही निवारा केंद्रांची रचना करणे हिताचे ठरेल...केवळ अशक्त, आजारी, दिव्यांग व्यक्ती आणि मानसिक आरोग्य किंवा मज्जासंस्थेशी संबंधित समस्या असलेल्या लोकांसाठीच अशा सुविधांची तरतूद असावी, जिथे पायाभूत सुविधा अनुकूल असतील आणि स्वयंसेवक परिचारिका २४x७ कार्यरत असतील.

 सांस्कृतिक संवेदनशीलता लक्षात घेऊन खाद्यपदार्थांच्या केंद्रांचे (food outlets) भौगोलिक नियोजन करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, ऑक्टोबर २००९ मध्ये उत्तर कर्नाटकात आलेल्या महापुरामुळे हजारो लोक बेघर झाले होते. जर त्यांना आपत्ती निवारण केंद्रांमध्ये ठेवले आणि ज्वारीऐवजी गव्हासारखे अन्न दिले, तर त्यांना अंतःस्रावी ग्रंथींचे (endocrine) विकार जडू शकतात, ज्यामुळे आधीच असलेल्या तणावात आणखी भर पडू शकते. त्याचप्रमाणे, मच्छिमारांना दिवसातून तीनदा मासे आणि भात लागतो; मासेमारी करताना त्यांची प्रचंड ऊर्जा खर्च होत असल्याने त्यांना कर्बोदकांच्या (carbs) प्रमाणाची चिंता नसते. त्यामुळे स्थानिक आहाराबाबत कोणतीही तडजोड केली जाऊ नये. आपत्ती निवारणाच्या परिभाषेत याला 'सांस्कृतिकदृष्ट्या संवेदनशील अन्न सुरक्षा' असे म्हटले जाते.

 धरणे आणि जलाशयांमधील गाळ काढल्याने पूर आणि 'एल निनो'चे (El Nino) इतर परिणाम – जसे की चिखलाचे लोंढे (mudslides), दरडी कोसळणे, अचानक येणारा पूर (flash floods), सामान्य पूर, जलजन्य आजार आणि त्याअनुषंगाने लागणारी वैद्यकीय तयारी – यांची तीव्रता कमी करण्यास मोठी मदत होते.

 प्रत्येक गावात शोध आणि बचाव पथकातील कर्मचाऱ्यांना उजळणी अभ्यासक्रम (refresher courses) आणि प्रशिक्षण दिले गेले आहे का?

 शोध आणि बचाव कार्यासाठी लागणारी साधनसामग्री आणि उपकरणे अद्ययावत व सुस्थितीत ठेवली आहेत का?

 नागरिकही पूर येण्यापूर्वीच आपली कायदेशीर कागदपत्रे – जसे की मालमत्तेची कागदपत्रे, ओळखपत्रे, पासपोर्ट, विमा कार्ड/कागदपत्रे इत्यादी – डिजिटल स्वरूपात जतन करून तयारी करू शकतात. यासाठी अचूक पूर्वसूचना प्रणाली आणि हवामान अंदाज वर्तवणाऱ्या यंत्रणांवर अवलंबून राहणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.