हप्ताको मध्यतिरको विचार ३८, २६.०८.२०२६

 के हामी यस वर्षको एल निनोको प्रभावको लागि तयार छौं? यहाँ एउटा स्पष्ट चेकलिस्ट छ।

मालिनी शंकर

डिजिटल प्रवचन

यस वर्ष एल निनोबाट धेरै कुराहरू बनाइँदैछ। तर हामी कति तयार छौं? सार्वजनिक डोमेनमा के पाठ सिकेका र दस्तावेजीकरण गरिएका छन्? २००९ र १९९८ मा एल निनोले दक्षिण-पश्चिम मनसुनलाई धोइदियो र त्यसपछि उत्तरपूर्वी मनसुनले दक्षिण भारतमा विनाश ल्यायो।

संयुक्त राज्य अमेरिकाको राष्ट्रिय समुद्री तथा प्रशासनिक प्रशासनले २००९ मा एक प्रेस विज्ञप्तिमा भनेको थियो कि जुलाई २६ मा नासाको एक्वा उपग्रहमा रहेको उन्नत माइक्रोवेभ स्क्यानिङ रेडियोमिटर फर EOS (AMSR-E) बाट प्राप्त तथ्याङ्कमा आधारित समुद्री सतहको तापक्रम विसंगति छविमा एल निनो अवस्था स्पष्ट देखिन्छ। हालको तथ्याङ्कलाई धेरै NOAA मिसनहरूमा उडान गरिएका उन्नत अति उच्च रिजोल्युसन रेडियोमिटरहरूद्वारा मापन गरिएको दीर्घकालीन औसत तापक्रम (१९८५-१९९७) सँग तुलना गरिएको छ।

यस पटक पनि, २०२६ मा एल निनोको प्रभाव 'आएको छैन' तर जुलाई २०२६ देखि भारतको तट र भू-भागमा सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा महसुस गरिएको छ। गर्मीको अघिल्लो मौसम पनि कठोर थियो - विशेष गरी त्यस्तै। एल निनो दक्षिण प्रशान्त महासागरमा समुद्री माउन्ट विस्फोटबाट सुरु हुन्छ जसले विश्वको हरेक भागमा मौसमी मौसमलाई असर गर्छ। बेमौसमी ढाँचाहरूले भौगोलिक रूपमा पनि एकअर्कालाई अफसेट गर्छन्। यो एक धेरै जटिल म्याट्रिक्स हो।

त्यसोभए, बेमौसमी मौसमको प्रभावको सामना गर्न हामी कत्तिको तयार छौं? जुलाईमा पानी पर्नुको सट्टा गर्मी सुख्खा मौसम हुन्छ? यसले मौसम चक्रलाई अप्रिय मौसममा धकेल्छ। यसको प्रभाव खाद्यान्न बास्केट / खाद्य सुरक्षा, आवास र आश्रय, निकासी पूर्वाधार र रसद, समाजका बीपीएल वर्गका लागि खाद्यान्न स्टेशन वा सुप भान्सा आदिमा पर्नेछ?

शहर र ग्रामीण गाउँहरूमा बाढी रोक्न के तयारीहरू छन्? प्रति व्यक्ति आधारमा खाद्यान्न भण्डारण गर्न कस्ता प्रशासनिक उपायहरू अपनाइएको छ? के बाढीको प्रत्याशामा कमजोर र अशक्तहरूका लागि बहुउद्देश्यीय विपद् आश्रयहरू उपयुक्त छन्? के जनसंख्याको अनुपातमा पर्याप्त विपद् आश्रयहरू छन् (प्रकोपको समयमा विस्थापित हुने सम्भावना)? यसको लागि हामीले गत एल निनो प्रेरित बाढीको समयमा विस्थापित जनसंख्या जान्न आवश्यक छ। तर त्यसपछि हामीसँग दशकको जनगणनाको तथ्याङ्क पनि छैन? "हामी कसरी पूर्वाधार योजना बनाउन सक्छौं" कर्तव्यनिष्ठ राजनीतिज्ञ, एक दुर्लभ इमान्दार मुख्यमन्त्री भन्छन्।

 आगामी बाढीको तयारीमा प्रत्येक नागरिकको घर स्वामित्व कागजातहरू डिजिटलाइज गर्नु अत्यन्तै प्राथमिक महत्त्वको छ ताकि बाढी र बाढीमा मौलिक कागजातहरू हराएको अवस्थामा, कागजातहरूले क्षतिपूर्तिको दावीहरू मिलाउन मद्दत गर्दछ।

 भारत जस्तो देशमा अधिकतम १००० जनालाई अटाउने गरी विपद् आश्रयस्थलहरू डिजाइन र योजना बनाउनुपर्छ। यस स्तरमा सामूहिक खाना पकाउन आवश्यक पर्ने भान्साका भाँडाकुँडाहरूको बारेमा सोच्नुहोस्! तपाईं र मलाई एकै पटकमा ५ लिटर चिया बनाउन चुनौतीपूर्ण महसुस हुनेछ!

 घरभित्र बाढी आउनबाट बच्न आश्रयस्थलहरू स्टिल्टहरूमा बनाउनुपर्ने हुन सक्छ।

 आश्रयस्थलहरूमा प्रशस्त खाना पकाउने क्षेत्रहरू र विपद् शरणार्थीहरूको लागि खाना पकाउन पर्याप्त ठाउँ हुनुपर्छ।

 ब्रेल भाषाको अलावा खाली ठाउँ निर्देशनहरू बहुभाषी र सांकेतिक भाषामा अनुवाद गरिनुपर्छ; ती ह्वीलचेयरमा आश्रित जनसंख्याको हेरचाह गर्ने र परिचारकहरूलाई र सेरेब्रल पाल्सी / स्पास्टिक, स्किजोफ्रेनिया, द्विध्रुवी वा पक्षाघात भएका व्यक्तिहरू / गतिशीलता अशक्त व्यक्तिहरू जस्ता मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरूबाट पीडितहरूलाई पनि दिइनुपर्छ।

 आश्रयस्थलहरूमा विपद् शरणार्थीहरूलाई वातानुकूलित बिना आरामदायी गद्दामा सुत्न पर्याप्त हुनुपर्छ (अर्थात् पर्याप्त क्रस भेन्टिलेसन हुनुपर्छ)।

 पर्याप्त खाद्यान्न र स्वस्थ सेनेटरी खाना पकाउने, पोषण अनुक्रमित खाद्य सुरक्षाको साथ। अनुसार प्रतिव्यक्ति आधारमा क्यालिब्रेट गरिएको (एनडीएमएको एसओपी ६० दिनको खाद्य राशन) जिल्ला प्रशासनको हिरासतमा खाद्य भण्डारको रूपमा राख्नु अनिवार्य छ। भारतको गौरव र श्रेयको लागि, एसियाली सुनामी पछिको पुनर्लाभको महिनाहरूमा सुनामी प्रभावित अण्डमान निकोबार टापुहरूमा एक जना पनि भोकमरीबाट मृत्यु भएको थिएन। गहिरो उजाड ग्रेट निकोबार टापु (सबैभन्दा दक्षिणी भारतीय क्षेत्र) मा एक टापुवासीले आफ्नो दाहिने हातको हत्केलामा कपिङ गरेर इशारा गर्दै मलाई भने, "प्रशासनले हामीलाई प्रति खाना यति धेरै खिचडी दिने गर्थ्यो, यसले हामीलाई पेट भरिरहेको थिएन तर हामीलाई भोको नराख्न पर्याप्त थियो"।

 तमिलनाडुमा सुनामीबाट बचेका अर्का माझी भन्छन्, "स्वच्छ पिउने पानीको कुनै अभाव थिएन यद्यपि यो राशन गरिएको थियो।"

 एउटा आश्रयमा प्रति शौचालय प्रति घण्टा अधिकतम तीन प्रयोगकर्ताहरूलाई सेवा दिन पर्याप्त शौचालयहरू हुनुपर्छ। शौचालयको स्वचालित सरसफाइ प्रति घण्टा तीन व्यक्तिको प्रयोगको लागि समयबद्ध हुनुपर्छ।

 शौचालयहरू ह्वीलचेयर प्रयोगकर्ताहरू, कमजोर र अशक्तहरूका लागि उपयुक्त हुनुपर्छ। स्वयंसेवकहरूले आश्रयस्थलहरूमा रहेका अपाङ्गता भएका र कमजोर जनसंख्यालाई शौचालय प्रयोग गर्न सहयोग गर्नुहोस्: गतिशीलतामा अशक्त व्यक्तिहरूको आवश्यकताहरू पूरा गर्न शौचालय सिटहरू / शौचालय बाउलहरू छुट्याउन मिल्ने रेजरहरूसँग जोड्नु पर्छ। वृद्ध र धेरै कमजोर व्यक्तिहरूलाई शौचालय सिटमा बस्न वा त्यहाँबाट उठ्न मद्दत चाहिन्छ।

 सायद केही आश्रयस्थलहरू डिजाइन गर्नु राम्रो संकेत हो।कमजोर, अशक्त र मानसिक स्वास्थ्य / स्नायु विज्ञान समस्या भएका व्यक्तिहरूका लागि मात्र जहाँ पूर्वाधार उपयुक्त छ र स्वयंसेवी नर्सहरू २४ X ७ ड्युटीमा छन्।

 संस्कृति संवेदनशीलता अनुरूप खाद्य आउटलेटहरू भौगोलिक रूपमा योजना बनाउनु पर्छ। उदाहरणका लागि, २००९ को अक्टोबरमा उत्तरी कर्नाटक बाढीले भरिएको थियो र हजारौंलाई घरबारविहीन बनायो। यदि तपाईंले तिनीहरूलाई प्रकोप आश्रयस्थलमा राख्नुभयो र ज्वारको सट्टा गहुँ जस्तो खाना दिनुभयो भने तिनीहरूमा अन्तःस्रावी विकारहरू विकास हुन सक्छन् जसले परिस्थितिको तनावलाई अझ बढाउँछ। त्यस्तै गरी, माछा मार्नेहरूलाई दिनमा तीन पटक माछा र भात चाहिन्छ; कार्बोहाइड्रेट गणनाले उनीहरूलाई फरक पार्दैन किनकि तिनीहरूले माछा मार्ने क्रममा धेरै क्यालोरीहरू जलाउँछन्। त्यसैले स्वदेशी खाना कुनै सम्झौता नगर्ने क्षेत्र हो। यसलाई प्रकोप न्यूनीकरण भाषामा संस्कृति संवेदनशील खाद्य सुरक्षा भनिन्छ।

 बाँध र जलाशयहरू हटाउनाले बाढी र एल निनोका अन्य प्रभावहरू - जस्तै माटोको पहिरो, भूस्खलन, अचानक बाढी, बाढी, पानीबाट हुने रोगहरू, सम्बन्धित चिकित्सा तयारी र यस्तै अन्य कुराहरूलाई कम गर्न धेरै लामो बाटो निस्कन्छ।

 के खोज तथा उद्धार कर्मचारीहरूलाई प्रत्येक गाउँमा पुन:ताजा पाठ्यक्रम र तालिम दिइएको छ?

 के खोज तथा उद्धारका लागि आवश्यक रसद र उपकरणहरूको स्तरोन्नति र मर्मत गरिएको छ?

 नागरिकहरूले बाढी सुरु हुनुभन्दा धेरै अघि नै सम्पत्ति कागजातदेखि परिचयपत्र, राहदानी, बीमा कार्ड/कागजात आदि जस्ता आफ्नै कानुनी कागजातहरू डिजिटलाइज गरेर पनि तयारी गर्न सक्छन्। यसका लागि सही पूर्वसूचना प्रणाली र मौसम पूर्वानुमान स्थापनाहरूमा निर्भरता महत्त्वपूर्ण छ।