मिडवीक म्युजिंग्स 30: 1.07.2026

रस्त्यार सुण्यांचे आश्रयस्थान

मालिनी शंकर हांणी केला

भारतांत 2025 वर्सा अदमासाक 153 लाख वा 15.3 कोटी रस्त्यार सुणीं आयिल्लीं, हें वाग एका वळवळपी सुण्याक घरगुती केल्ल्यान आनी मागीर आपले वॉर्ड सोडपाक जापसालदार आशिल्ल्या मनशाच्या बेपर्वाचो परिणाम. 60 वयर सुण्यांच्यो जाती ‘निर्मिती’ करपाची जापसालदारकी मनशाचेर आसता. लाखांनी वर्सांसावन सुणीं मनशाच्या वाठाराभितरल्या पोसपी जनावरांच्या पिलांचो एक भाग जावन आसात. पूण भारतांत, उपखंडांत, घरगुती पाळीव सुण्यां परस रस्त्यार सुणीं चड आसात... तो घरगुती सुणो जाल्ल्या वश केल्ल्या वागाची जापसालदारकी लोकांनी घेवंक नाशिल्ल्याचो थेट परिणाम. युरोप ऑस्ट्रेलियांत वा नव्या संवसारांत सोडून दिल्ले, अनाथ रस्त्यार सुणे मेळचे नात. आफ्रिकेंतल्या भारतीय उपखंडांत आनी वसाहत केल्ल्या वाठारांनी आनी लॅटीन अमेरिकेच्या कांय वाठारांनी हें शार खाशेलें आसा.

हांवें व्यक्तिगतपणान गवाय दिवंक शकता तरी दक्षिण अमेरिकेंतल्या कोलंबियांतल्या सुण्यांची पुजा आनी देवत्व भारतांतल्या पवित्र गाय सारकीच करतात. पाळीव सुण्यांक तयार केल्ल्या बारीकसाणीन, फॅन्सी बूट, कानाचीं मुदयो, पोनी शेंपडी, हलके दागिने आनी उड्डाण तिकीटांचेर बिझनेस क्लास सोयीन रमून, धुमशेण आनी फेटींग करतात. बोगोटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळार वेशभूषा केल्ल्या सुण्यांक विमान, विमानतळ, मालवाहक आदी बदलपाच्या ताणाची सवय आसा.

भारतांत रस्त्यार सुण्यांचो धोको चड करून फुडल्या कारणांक लागून जाता: १.

1. मनशान घरगुती पाळीव सुण्यांक रस्त्यार सोडून दिल्या,

2. रस्त्यार सुण्यांच्या लोकसंख्येचेर नियंत्रण दवरपाचो उणाव / जनावर जल्म नियंत्रण

3. घन कोयर वेवस्थापन करपाचो उणाव आनी सेंद्रीय मांसाचो कोयर अनागरी विलो लावप आनी बेजबाबदार मनीस लोकसंख्येन ओलो कोयर वेगळो करप ना. भारतांत सुमार 62 लाख टन मांसाचो कोयर वेगवेगळेपणान वा उपचार करिनासतना बेजबाबदारपणान विलो लावप जाता असो अदमास आसा. उपरांत हें सोडून दिल्ले, घरबसले, उपाशीं रावपी रस्त्यार सुण्यांनी जेवण सोदता.

4. दोनूय नागरिकांनी नागरी कर्तव्याचो उणाव (कोयर सारको विलो लावप ना) आनी पालिका अधिकाऱ्यांनी कार्यक्षम निवळसाण आनी निवळावणी ना.

5. रस्त्यांचेर आक्रमक सुण्यांची वागणूक निर्दय बेशुध्द वाहन चालकांनी भुकेल्ल्या घरबसल्या रस्त्यावयल्या सुण्यांक जखमी आनी अपंग केल्ल्यान रुजल्या.

6. रस्त्यार वचपी सुण्यांची पशुवैजकी जतनाय नाशिल्ल्यान तांचो व्हडलो वांटो पिशें जाला.

7. सोडून दिल्ल्या रस्त्यार सुण्यांक जेवण, आलाशिरो आनी पशुवैजकी जतनाय घेवपाचो उणाव आसा. रस्त्यावयल्या सुण्यांक रेबीज हो घातक पशुवैजकी रोग पांच पटींनी चड आसता. ताचे परस वायट म्हणल्यार रेबिड सुण्याक जीवघेणी जखम जावंक शकता आनी जिवें आसतना ही संसर्ग व्हायरसाच्या हेर यजमानांक पातळावंक शकता.

मनशाचेर, खास करून दुबळ्या भुरग्यांचेर रस्त्यार सुण्यांचो खर हल्लो हो भौशीक सुरक्षेचो हुस्को. दर वर्सा सुमार 20000 मनीस सुण्यांच्या चाबण्याच्या हल्ल्यांत बळी पडटात अशें डब्ल्यूएचओच्या म्हणण्या प्रमाण सायन्सइनसाइट्साचेर बरयल्ल्या लेखांत जानेवारी 2025 वर्सा भारतांत प्रेस इन्फॉर्मेशन ब्युरोन जारी केल्ल्या विज्ञप्ती प्रमाण अदमासाक 429,664 रेबिड सुण्यांचे चाबले जाल्ले.

डब्ल्यूएचओन पुरवण केल्लीं रेबीज लस दर एका प्राथमीक भलायकी केंद्रांत सक्तीन उपलब्ध आसतना चड करून पुरवण घडये मारली. भारतांतल्या प्राथमीक भलायकी जतनाय केंद्रांनी रेबीज विरोधी लस आनी विख विरोधी डोस हे सगळ्यांत चड वापरिल्ले विभाग वखदां प्रशासन आसात.

ह्या प्रस्नाक लागून भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयान 2025 वर्सा अंतरीम आदेश दिलो, तेन्ना न्यायाधीशान रस्त्यार आशिल्ल्या सगळ्या सुण्यांक आलाशिऱ्यांत गोल करपाचो वा रस्त्यार सुण्यांक इयुथॅनेशिया करपाचो आदेश दिलो. ह्या मुद्द्यान नागरिकांक मदींच फूट पडली आनी अर्द्यान आश्रयस्थानांतल्या रस्त्यावयल्या सुण्यांक मनीसपणान निर्जंतुकीकरण आनी पोट भरपाचो पुरस्कार केलो जाल्यार दुसऱ्यान सगळ्या रस्त्यावयल्या सुण्यांक सारांश फांशी दिवपाचो (इयुथॅनेशिया म्हणल्यार असोच) पुरस्कार केलो.

दशकां सावन चलत आयिल्ल्या रस्त्यार सुण्यांक सामुहीक मारप / मारप हें अकार्यक्षमताय आसा हाची गवाय देशभरांतले पालिका अधिकारी सहजपणान दितले. रस्त्यावयल्या सुण्यांक निर्जंतुकीकरण करून जनावरांक गर्भनिरोधन करप हो सगळ्यांत टिकावू उपाय आशिल्ल्याचें दिसून आयलें.

रस्त्यावयल्या सुण्यांपसून पाळीव सुण्यांक दत्तक घेवपाक आनी करपाक न्हयकार दिवपाची भारतीयांची हट्टीपण पळयल्यार जनावरांच्या गर्भनिरोधक हो सगळ्यांत टिकावू उपाय थारला. 2030 मेरेन सुण्यांनी मध्यस्थी केल्ल्या रेबीज निवारणा खातीर राष्ट्रीय कृती येवजण ही भारतांतली भौशीक निधींतल्यान चलपी कार्यावळ. म्हणल्यार भारतीय सुण्यांची जापसालदारकी घेवपाक न्हयकार दिल्ल्यान तांची लोकसंख्या नियंत्रीत करपा खातीर सरकारा कडल्यान निधी मेळ्ळा.

दुसरे वटेन सोडून दिल्ल्या रस्त्यावयल्या सुण्यांच्या जिणेच्या हक्का खातीर उबे रावपी रस्त्यार सुण्यांचे मोगी आसात. अशे जायते कार्यकर्ते सुण्यांक जेवण आनी उदक दितात, दुदाक धरपी रस्त्यार सुण्यांक आनी तांचो कोयर तात्पुरतो आलाशिरो दितात, कांय लोक रस्त्यार सुण्यांक वैजकी सेवा दितात.

जनावरांचें गर्भनिरोधक – रस्त्यावयल्या सुण्यांचें निर्जंतुकीकरण / नपुंसकीकरण / स्पायिंग 100% प्रभावी जावंक ना, कारण लॉजिस्टीक नदरेन प्रभावी जावप अशक्य आसा. उपाय स्ट्रिलिएशनांत पडना. ताचेर उपाय म्हणल्यार रस्त्यार सुण्यांक जबाबदारपणान दत्तक घेवप.

“भारतांतल्या रस्त्यावयल्या सुण्यांच्या लोकसंख्येचें वेवस्थापन हें एक गुंतागुंतीचें आव्हान, शारी पर्यावरणशास्त्र, भौशीक भलायकी आनी जनावरांच्या कल्याणाच्या आडमेळ्यार वसलां.हे मुक्त भोंवपी सुणे देशांतल्या खाशेल्या शारी परिदृश्यांत फुलतात, जाका लागून सह-अस्तित्वांत आशिल्ली व्हड लोकसंख्या निर्माण जाता

Links:

https://scienceinsights.org/indias-street-dogs-population-public-health-and-policy/

https://theconversation.com/indias-60-million-street-dogs-are-turning-from-village-scavengers-to-city-territory-defenders-272751

https://openapen.com/dog-bites-in-india-2025-the-real-numbers-medical-facts-fatalities-and-what-will-actually-prevent-them/