एक वन्यजीव संसद - मनीस वन्यजीव संघर्श कमी करपाखातीर; ह्या धर्तरे दिसा ...

मालिनी शंकर हांणी केला

डिजिटल डिस्कोर्स फावंडेशन

हांगासर आनीक एक पृथ्वी दीस. पर्यावरणाच्या कामा खातीर ओठ सेवा दिवपाचो आनीक एक दीस. पूण खरे प्रस्न उपायाचो आदार घेनासतना आमचे कडेन एकटक पळयतात. संवर्धन प्रशासकीय आव्हानांक तोंड दिवपी पर्यावरणीय आव्हानांचें केंद्रबिंदू मनशाच्या वन्यजीव संघर्शांत उरता आनी राजकीय नदरेन फायद्याची अनिर्णयात्मकताय संघर्श सोडोवपाक बदला तिगोवन दवरता.

मेळचें उत्तराखंडांतल्या नैनीताल जिल्ह्यांतल्या बॉबी चंद उर्फ ​​बॉबी भाई जो संघर्श वाग हल्ल्यांतल्यान जिवीत उरिल्लो; बॉबी 17 जून 2022 दिसा दनपारां सुमार कॉर्बेट टायगर रिझर्व्हच्या पानोड नल्ला रेंजांत (29°30'27.22"उत्तर, 79° 6'48.59"उदेंत) वागांच्या हल्ल्यांतल्यान बरोच वांचलो. ह्या हल्ल्यांतल्यान तो कश्ट करून बरोच वांचलो. बॉबी (बांदकामा खाला) पुला मुखार बसलो तेन्ना ताका दुदाक धरपी वाग बायलेची खबर नाशिल्ली, जी घडये फकत फाटल्यान आशिल्ल्या दाट उश्ण कटिबंधीय सदां पाचव्या रानांतल्या अर्द बांदिल्ल्या पुला फाटल्यान आपल्या पिलांक स्थलांतरीत करताली. त्या वेळार रान अधिकाऱ्यांनी सांगलें की त्या वेळार बॉबी मद्यपानाच्या बेसुमारांत आशिल्लो आनी ताका लागून हो हल्लो सुरू जालो.

वागांच्या हल्ल्या उपरांत ताका वाग बायलेक झुजपाची आनी तिका भियेवपाची उमेद आशिल्ली, - देवाक ताका गरज आशिल्ली - ताच्या जिविताचेर लागीं लागीं घातक हल्ल्यांतल्यान जियेवंक - जरी तो कश्ट करून जिवो आसलो तरी, स्वता. भरपूर रगत येवन तो लंगडी, पुरायपणान आतंकित जाल्लो, तरी लेगीत दिश्टीभंग जावन राज्य म्हामार्गाच्या कांठार आशिल्ल्या दाट रानांतल्या वाठारांतल्यान सुमार 5 किलोमीटर अंतराचेर आशिल्ल्या रामनगरांतल्या लागसारच्या रिसॉर्टांत गेलो आनी थंयच्यान रान कर्मचारी (जांकां कळयल्ली) पावले आनी ताका पयल्या मदती खातीर रामनगर जिल्लो सामान्य हॉस्पिटलांत व्हेलो. उपरांत ताका नवी दिल्लीच्या अपोलो हॉस्पिटलांत व्हेलो आनी थंय दोन एनजीओनी ताच्या उपचारा खातीर बिलां अंडरराइट केलीं. ह्या हल्ल्याक लागून ताचो उजवो फुफ्फुस पंचर जावन ताका कठीण हाताचो काम करपाक स्वास सोडलो.

कॉर्बेट टायगर रिझर्व्हचे उपक्षेत्र संचालक श्री अमित ग्वासिकोटी म्हणटात “कार्बेट टायगर रिझर्व्हच्या सरपदुली रेंजांतल्या कामगार श्री बॉबी चंद्राचेर जून 2022 वर्सा वागांनी हल्लो केल्लो.ताका रोखडोच रान खात्यान रामनगर हॉस्पिटलांत व्हेलो, उपरांत काशीपूरांत रेफर केलो, आनी उपरांत अपोलो हॉस्पिटल, नवी दिल्लींत प्रगत उपचारा खातीर मेळ्ळा मनशाच्या वन्यजीव संघर्श धोरणांतल्यान लुकसाण भरपाय म्हणून ₹ 50k खर जखमी जाल्ल्यान आनी शारिरीक क्षमता उणी जाल्ल्यान ताका खात्यांत दवरला आनी उण्यांत उण्या शारिरीक कामाची भुमिका दिल्या”... जंय तो वायरलेस ऑपरेटर म्हणून काम करता. 

“रान खात्याच्या वायरलेस ऑफिसांत दिसपट्टो बाजी म्हणून हांव म्हयन्याक 11000 रुपया (€100.01, / $ 117.74) मेळयता एक अल्प पगार म्हज्या बायलेक, दोन भुरगीं, चार भयणींक आनी म्हज्या आवय-बापायक सांबाळपाक given permanent employment. ह्या वागांनी ह्या पानोड नल्ला पर्वतरांगेंत आनी ताचे भोंवतणी आठ परस चड मनशांचेर हल्लो केला, ताका धरूंक ना. हांव शिकिल्लो आनी अंडरग्रेजुएशन डिग्री आसा, म्हजें अभागी नशीब पळयल्यार हांव सरकारी नोकरे खातीर पात्र ना मॅडम?” तो म्हाका निराश जावन विचारता.

बॉबीक गांव पंचायतीन रामगंगा न्हंय हुंपून कॉर्बेट टायगर रिझर्व्हाक दोन भाग करपी पूल बांदपा खातीर दिसपट्टो पगार मेळोवपी म्हणून कामाक लायिल्लो – तो धनगढी सावन हल्द्वानीक वता आसतना रामनगर शाराच्या उत्तरेक सुमार पांच किलोमीटर अंतराचेर सुलतान चौकी लागसार, पानोद नल्ला लागसार रस्त्या कुशीक नर्सिंग वागांनी ताचेर हल्लो केलो उत्तर कांठार, राज्य म्हामार्गाच्या लागसारच बांदकामा खाला आशिल्ल्या पुलाक सामके लागीं.

हांवें चित्रां काडपाक डॉक्युमेंटरी recce खातीर स्पॉटाक भेट दितना रस्त्यार एक मोटार चालक ताच्या ट्रॅकांत मेल्लो थांबलो, म्हाका आनी म्हज्या ड्रायव्हरा कडेन पळयलें आनी हांव उबो आशिल्ल्या सुवातेरच वाग / वाग खावपी मनीस भोंवतणच्यान वाग / वाग खावपी मनीस आसा म्हणून फुडें कसलोच कळाव करिनासतना थंयच्यान स्कूट करपाक सांगलें. असोच आतंकवाद एक संघर्श वाग शेजारांत निर्माण करता की भोंवतणचे गांवचे लोक सूर्यास्ता उपरांत राज्य म्हामार्गाचेर प्रवास करपाक टाळटात. मदल्या दिसा बॉबी भायचेर हल्लो जालो हें मतींत घेतल्यार हो भंय घडये अविवेकी आसूं येता.

जिम कॉर्बेट वा केनेथ अँडरसन आयज जियेले जाल्यार संघर्श वाग जिवी धरपा खातीर प्रचार करतले असो सगळो सिध्दांत आसून लेगीत, वाट पळोवपाचे ते सिध्दांत दवरप हें सामकें अव्यावहारीक अशें रान अधिकारी म्हणटात. असोच एक उपदेश म्हळ्यार दाट रानांत बळी पडपी मनशाचे मर्त्य अवशेश सोदून काडप आनी शिकारी मड्याकडेन परत येवपाची वाट पळोवपाखातीर कातींत वाट पळोवप. उपरांत आपली ट्रॉफी दावो करपाक येवपी जनावराक खंयचोय उजवाड आसूं वा मडें खंयचेय विघटनाचे स्थितींत आसूं वा निशाण करपी कितलो बरो आसूं, ताचेर चिन्न घालून मारचो पडटा. शिकारीक एकाच गोळीबारांत मारचो पडटा. जखमी पशूक खूब चड कॉन्फ हिशोब दिवंक मेळचो न्हय म्हणूनlict बळी पडपी. रुद्रप्रयागच्या दादल्या खावपी मनशान आपल्या आतंकवादाच्या काळांत 123 माथ्याच्या कातड्यांचो दावो केल्लो, अशें जिम कॉर्बेटान द मॅन-ईटर ऑफ रुद्रप्रयाग ह्या पुस्तकांत दस्तावेजीकरण केलां.

ह्या प्रकरणांत बॉबी सुदैवान जिवो आसा. म्हणल्यार आरोपीत शिकारीची शिकार करप दुप्पट इतलें आव्हानात्मक आसा.

तो म्हणटा तो “हां व माउल केलो;आनी हल्ल्या थावन कश्ट करून वांचलो.आमी दोन व्यक्ती राज्य हायवेचेर रानांतल्यान स्कुटर घेवन वताले आनी आमी न्हंयचें उदक पियेवंक बांदपाच्या पुला लागसार बसले.

बॉबी चंद्राच्या मतान वाग खावपी आरोपीत मनशान फकत ताकाच चड माउल केला... “atleast 8- 10 survivors are living in fear in an around Dhangarhi”. कॉर्बेट टायगर रिझर्व्ह ग्वासिकोटीचो डाय एफडी म्हणटा “होय... आनी रान खात्याच्या यत्नांनी निमाणे ताका सोडयलो”... म्हळ्यार आतां तो प्राणीसंग्रहालयांत वा सोडवणूक केंद्रांत पिंजऱ्यांत दवरला.

कर्नाटकांतल्या बांदीपूर टायगर रिझर्व्हाच्या रानांच्या कांठार आशिल्ल्या मेलकमनाहल्लीचो हनुमंत नायक 10 मार्च 2010 दिसा दक्षिण कर्नाटकांतल्या बांदीपूर टायगर रिझर्व्हांतल्या नर्सिंग वागांच्या गुहेंत सरळ लांकूड एकठांय करपाक गेलो.तो वागांच्या पिलांक शिकार करपाचो यत्न करता आसूं येता अशें रान अधिकाऱ्यांचें मत आसलें तरी ताच्या मूळ गांवांतल्या हेरांनी ताणें सांगलें फकत लांकूड एकठांय करपाक गेलो. लांकूड एकठांय करपा खातीर तो कोर रान वाठारांत आठ किलोमीटर खोल कित्याक गेलो हो प्रस्न जाप मेळूंक नाशिल्लो. तरी लेगीत वाघरान रागान भरिल्ल्या आनी धमकावपी वाघरान पुरायपणान विच्छेदीत केल्ल्या बिचाऱ्या हनुमंत नायकाक मरणांत स्वाभिमान नाकारलो.

कर्नाटकांतल्या उत्तर कन्नड जिल्ह्यांतल्या जोइदा तालुक्यांतल्या कुमारवाडा गांवांतली 16 वर्सां पिरायेची ललिता नायक गोरवां चरताली तेन्ना तिणें अनवळखीपणान दाट रानांतल्या एका झुडपा कडेन ब्रश केलो, जंय आळस अस्वल आपल्या पिलांक दुदाक धरतालो. विभक्ती मेरेन अस्वस्थ जावन आवय पिलान तिचो जवळजवळ सूड घेवपा सारको फाटोफाट केलो, तिका काळो आनी निळो मारलो, हे प्रक्रियेंत तिचे पांय तिच्या तोंडांत चिकटयले आनी तिचो जबडो फाडलो. भरपूर रगत येवपी ललिताक पयली मदत मेळोवपाक तिच्या भावाक रानांतल्या वाठारांत अर्द मॅरेथॉन धांवप आसतालें, फकत फातरांनी शिंपडिल्ल्या व्हाळांतल्यान आनी स्पॉटेड हरणाच्या भियेल्ल्या कळपांतल्यान राजदूत गाडी तिका रगत येवन पडल्या सुवातेर हाडपा खातीर. तिका उखलून घेतले उपरांत तांकां गुंड रस्त्यार पावपा खातीर सुमार 10 किलोमीटर त्याच रानांतल्या माळ्यांनी जतनायेन वचचें पडलें. थंयच्यान डंडेली शारांतल्या डॉ. थंय पयली मदत केल्या उपरांत तिका शेजारच्या राज्य राजधानी पणजेंतल्या गोवा मेडिकल कॉलेज हॉस्पिटलांत व्हेली जी तिच्याच मूळ राज्य कर्नाटकांतल्या सगळ्यांत बऱ्या सरकारी हॉस्पिटलापरस इतली लागीं आसा. तिचो जबडो विसर्जीत जाल्लो आनी कॉलर हाडां मोडून गेल्ल्यान गोंय मेडिकल कॉलेज हॉस्पिटलांत उपचार जाले आनी पुराय क्वार्टर ती रुग्णालयां भितर आशिल्ली. तिच्या कुटुंबाक तिच्या उपचारा खातीर आनी गंभीर काळजी खातीर फारीक करपाक पयशे नाशिल्ल्यान तिका डिस्चार्ज सारांश नासतना गंभीर देखरेखी उपरांत घरा वचपाक सांगलें. डिस्चार्ज सारांश नासतना ती खंयच्याच राज्य एजन्सी वरवीं लुकसाण भरपाय मेळोवपाक पात्र नाशिल्ली. तिका शारिरीक आव्हान उरता, हाडां आनी सांध्यांचो अफाट दुखता, तिचें जेवण सारकें चवकपाक मेळना आनी भावनीक दाग तिच्या तोंडार आशिल्ल्या शारिरीक दागांक लागून लिपल्यात...

डांडेली टायगर रिझर्व्हांत आनी ताचे भोंवतणी अस्वलांच्या हल्ल्यांतल्यान उण्यांत उणे स ते आठ जाण जिवंत आसात, ताची म्हाका स्वता खबर आसा...

उत्तर अंडमानांतल्या बकुलतला गांवांतलो 22 वर्सांचो अजय कल्लू 2012 वर्सा अंडमान निकोबार जुंव्यांचेर मगरांच्या हल्ल्याचो 5वो बळी...

सुंदरबन्स वाग राखीव वाठारांत दर एका मनशाच्या वसणुकेंत / गांवांत सांगपाक एक जिवंत उरिल्ल्या मनशाची काणी आसता ... वाग, मगर, गोड्या उदकांतल्या शार्क, बिबटो, मधमाशी लेगीत हल्ल्याच्यो कथा.

मनीस वन्यजीव संघर्शाचो केंद्रबिंदू हत्तीच्या हल्ल्यांतल्यान, मगराच्या हल्ल्यांतल्यान, सोरपान चाबल्ल्या बळींतल्यान, वागांच्या हल्ल्यांतल्यान, अस्वलाच्या हल्ल्यांतल्यान जिवीत उरिल्ल्या लोकांनी व्यापल्यात, पूण फाटल्यान खरेंच बिबटो वा वाग सारकिल्या व्हडल्या माजराच्या हल्ल्याच्यो घडणुको आसात.

पाचव्या क्षितीजाचेर करड्या रंगाच्यो हेर सावळी म्हळ्यार रानां भितर गौर चाबपी रेबिड सुणीं, मनशाच्या दृश्टीकोनांत रानवटी जनावरांचे पशुवैजकी संसर्ग पातळप, गोरवांक वेदनाशामक आनी पशुवैजकी वखदांक लागून मरण आनी विलोपन धोक्यांत आशिल्ले गिदां सारके धोक्यांत आशिल्ले रानवटी जनावर, संरक्षित वाठारां भितरल्या लंगुर माकडांत केएफडी रोग, हेर कारणां आनी कारणां.

ऑक्टोबर 2025 वर्सा कर्नाटक राज्यांतल्या दक्षिणेकडल्या बांदीपूर वाग राखीव वाठारांतल्या रानांच्या कांठार तीन मनशांक मरण आयिल्ल्याचें दस्तावेजीकरण जालें. कर्नाटक रान खात्यान टी कडेन धोरणात्मक मार्गदर्शक तत्वां पाळ्ळीं, धोरण मार्गदर्शक तत्वां प्रमाण मेल्ल्या कुटुंबांक लुकसाण भरपाय दिली; चड विमर्शीक म्हणल्यार रान खात्यान जिम कॉर्बेट आनी केनेथ अँडरसन हांणी पुरस्कार केल्ल्या सैध्दांतिक उपदेशांक पाळो दिलो, मडें मेळिल्ल्या शिकारी / शिकारी परत येवपाची वाट पळयली आनी पळयली, निशाण परतून मेळोवपा खातीर कॅमेरा सापळे स्थापन केले आनी वाग स्कॅट (जें आधुनीक तंत्रज्ञान सोंपें करता) डीएनए नमुने घेवपाचें काम हातांत घेतलें आनी कर्नाटक रान खातें “चुकीच्या वागप्यांक धरले; ते जखमी जाल्ले रेस्क्यू सेंटरांत दवरल्यात, पिलांक तांच्या मूळ रावपाच्या सुवातेर रानांत सोडल्यात” अशें कुमार पुष्कर, मुखेल मुखेल वन्यजीव वार्डन हांणी सांगलेंकर्नाटक रान खातें.

खरेंच पूर्वानुमान आशिल्ली भारत सरकाराच्या 2005 वर्साच्या जॉइनिंग द डॉट्स, टायगर टास्क फोर्स अहवालाक सरवस्त वाल्मीक थापराची मतभेदाची नोट जी ​​फाटीं 2004 – 05 वर्सा प्रिमियर वाग राखीव वाठारांतल्या 22 वागांच्या सारिस्का कत्तलाचेर “तपास करून उपायांची शिफारस केली”.

“दुर्दैवान देशाक त्रास दिवपी सगळ्या समस्यांचेर एकाच वेळार ‘सासणाचे उपाय’ सोदपाची उमेद आशिल्ल्यान कार्यदळान हें मिशन-फोकस गमावलां अशें दिसता आनी भारताक त्रास दिवपी असमानता आनी समाजीक अन्यायाच्या सगळ्या समस्यांचेर उपाय सोदपाचो यत्न करून तो व्हांवून गेला. हे प्रक्रियेंत वागाच्या जिविताचें हित उणें जालां आनी ताची नदर उणी जाल्या भारतांतले व्हड वाठार आसात जंय वाग आनी लोकांक थळाव्या लोकांक आस्पावन घेवन कमी वापरांत आशिल्ल्या रानसंपत्तीचो वापर वाडोवपाची कांय अभिनव येवजणे वरवीं वाग संवर्धनाक कसलोच अर्थ ना खास करून जेन्ना मनशाची आनी गोरवांची लोकसंख्या सतत वाडत आसा सासणाचें आनी बारीकसाणीन वाग सारकेच हारपाक लागल्यात (आनी भारतांतल्या आदल्या वाठारांतल्या ९५% परस चड वाठारांनी वाग पर्यावरणीय नदरेन फुलतात, तशेंच लोक अर्थीक नदरेन फुलतात, हें एक अव्यावहारीक सपन, जाचे कडेन हांवें पुरायपणान सहमत ना अशी परिस्थिती सगळ्यां खातीर “नो विन” परिस्थिती आसतली आनी ताचो परिणाम म्हूण वागांची लोकसंख्या आनीक उणी जातली आनी जंय वागांक वळखून घेतिल्ल्या राखीव वाठारांनी प्राधान्य आसा आनी तांकां भायर तांकां प्राधान्य दिवचें पडटा हेर मार्ग ना ‘नव्या’ सहअस्तित्वाची सद्याची संकल्पना आनी ती काम करची ना बद्दल एकदम स्पश्ट.

आमच्या व्हड देशाक त्रास दिवपी सगळ्या गरिबी आनी असमानतायेन चलपी दुयेंसां खातीर वागांक प्राधान्य आशिल्ल्या खर सैम राखण आनी संवर्धन कायद्यांक दोश दिवप म्हणल्यार निरर्थक वाद: हीं दुयेंसां देश आनी पुराय समाजाच्या उदरगत, अर्थशास्त्र आनी राजकारणाच्या अपेसाचे परिणाम आसात आनी सादे विचारान संवर्धनवादींक दोश दिवंक मेळना. हाचेर हांव एकदम स्पश्ट आसां”.

वाग राखीव वाठारांनी वा संरक्षित वाठारांनी गोरवांची संख्या करप हाका अर्थ ना हें खात्रीचें. हे राखीव धोक्यांत आशिल्ल्या लोकसंख्येखातीर – रॉयल बंगाल टायगर आनी ताचो प्राणी वर्णपट – राखून दवरतात, जसो सरवस्त प्रधानमंत्री इंदिरा गांधीन कल्पिल्लो. स्वातंत्र्याच्या आठ दशकां उपरांत भारताक मनीस आनी जनावर हांचे खातीर स्पश्ट भूंय-उपयोग धोरणाची कल्पना करपाक मेळ्ळी ना जाल्यार मानवशास्त्रीय प्राधान्यां समजून घेवपाक असमर्थताय उक्तायता. वा घडये वाग आनी ताच्या प्राण्यांच्या वर्णपटाक राजकी प्रतिनिधित्व आनी वन्यजीव संसदेंत मतदान जाय?